Qaraqurum bürküti: nizamidin hüseyinning hayati (38)

Muxbirimiz qutlan
2019-06-18
Élxet
Pikir
Share
Print
Seypidin ezizining nizamidin höseyinning tarixiy maqalilirigha yazghan bahasi, 1990-yili
Seypidin ezizining nizamidin höseyinning tarixiy maqalilirigha yazghan bahasi, 1990-yili
Qutlan

Ottuz sekkizinchi qisim: "Jahalet pirliri" gha échilghan ot

1980-Yillar merhum nizamidin hüseyinning hayatidiki pütkül zéhniy küchini qelem kürishige béghishlighan, Uyghur tarixi boyiche yazghan bir yürüsh yirik eserliri bilen yéngi bir ewlad Uyghurlarni öz tarixi heqqide qayta oylinishqa seperwer qilghan yillar boldi.

Jür'et nizamidin dadisi nizamidin ependining bu yillarda kéche-kündüz üstelge mükchiyip olturup, "Yolsiz eqide - sofizim", "Jahalet pirliri shinjangda", "Kéyinki ottura esirler Uyghur medeniyitining tarixiy ochérikliri" namliq yirik eserlerni yézip élan qilghanliqini bayan qildi.
Dolqun eysa merhum nizamidin hüseyinning Uyghur xelqige qaldurghan qimmetlik tarixiy eserliri üstide toxtalghinida, xitay kompartiyisi Uyghur diyarini idare qilishqa bashlighan 1949-yilidin buyan, bolupmu 10 yilliq "Medeniyet inqilabi" jeryanida bir ewlad Uyghurlarning milliy tarix tuyghusidin mehrum qalghanliqini tilgha aldi.

Dolqun eysa yene 1980-yillargha kelgende nizamidin hüseyinning "Shinjang medeniyiti" zhurnilida élan qilghan kéyinki ottura esirlerdin buyanqi Uyghur tarixining qarangghu betliri, apaq xoja we uning ewladlirining yéqinqi zaman Uyghur siyasiy tarixi we ijtima'iy medeniyitige keltürgen qara daghliri heqqidiki yirik maqalilirining yash bir ewladning milliy oyghinishida türtkilik rol oynighanliqini tekitlidi.

Hebibulla xaliq 1990-yillarning otturilirida nizamidin ependining qéshida bolghan shagirtliridin biridur. Nöwette shiwétsariyede panahliniwatqan hebibulla xaliq ustazi nizamidin hüseyin ependining 1980-yillarda yazghan tarixiy eserliri üstide toxtilip ötti. U "Kéyinki ottura esirler Uyghur medeniyitining tarixiy ochérikliri", "Jahalet pirliri shinjangda", "Bizdiki illetler" qatarliq 3 parche yirik eserning shu yillarda zor tesir peyda qilghanliqini tilgha aldi.

U nizamidin ependining "Jahalet pirliri shinjangda" namliq yirik maqaliside meqdum ezem we uning ewladlirining se'idiye xanliqining axirqi mezgilliridin bashlap Uyghurlar wetinige keltürgen balayi-apetliri, bolupmu Uyghur xelqining meniwi dunyasigha qaldurghan éghir jarahetlirini birmu-bir échip körsetkenlikini ilgiri sürdi.

Hebibulla xaliq ustazi nizamidin hüseyinning "Kéyinki ottura esirler Uyghur medeniyitining tarixiy ochérikliri" namliq köp qisimliq yirik esiride birinchi qol tarixiy menbeler, bolupmu yéqinqi zaman Uyghur tarixida ötken edib we tarixchilarning qolyazma eserlirige tayinip, Uyghur tarixining yéqinqi 500 yilliq qarangghu betlirini höjjetlik, delil-ispatliq yorutup bergenlikini bayan qilidu. 

1980-Yillar Uyghur bügünki zaman tarixidiki untulmas bir dewr boldi. Bu yillarda yéngi bir ewlad Uyghur yashliri Uyghur tarix-medeniyiti heqqide qayta oylinish élip bérip, milliy rohning chongqur qatlamlirigha nezer saldi. Milletning teqdiri heqqide azabliq oylandi. Tarix bu qétimliq milliy oyghinishning ilham piltisi boldi. Bu heqte söz qilghan hebibulla xaliq del mushu qaynaq dewrde nizamidin hüseyin ependining bir yürüsh wezni éghir tarixiy eserliri bilen Uyghur yashlirining tepekkur dunyasini ghidiqlighanliqini alahide eskertip ötti.

Dolqun eysa 1980-yillardin kéyin Uyghur jama'itining apaq xojining mahiyiti we uning terki dunyachiliq sepsetilirining ich yüzini tonup yétishte, Uyghurlarning yéqinqi zamandin buyan mustemlike qismitige duchar bolushining tarixiy arqa körünüshlirini bilishte nizamidin hüseyin eserlirining muhim rol oynighanliqini tekitlep ötti.

Qiziqarliqi shuki, merhum nizamidin hüseyin özining türmide yazghan eslimiside 1965-yili türmidin qéchip béyjinggha erz qilghili barghinida seypidin ezizining béyjingdiki "Shinjang ish béjirish orni" da özi bilen uchriship qalghanliqini, shunche chüshendürüsh we yalwurushlargha qarimay seypidin ezizining saqchi chaqirip nizamidin ependini ayali we 5 balisi bilen qoshup lugochyaw türmisige solitiwetkenlikini yazidu. Halbuki, aridin 25 yil ötkende, yeni 1990-yili hemme hoquqliridin ayrilghan seypidin ezizi béyjingda turup "Shinjang medeniyiti" zhurniligha mexsus mektup yazidu we nizamidin hüseyinning Uyghur tarixi boyiche élan qilghan bir yürüsh yirik eserlirige yuqiri baha béridu. 

Seypidin ezizi mezkur mektubida mundaq dep yazidu: "Yoldash nizamidin hüseyinning zhurnilinglarda bésilghan'kéyinki ottura esirler Uyghur medeniyitining tarixiy ochérikliri'namliq maqalisini oqudum. Oqughandimu hem qiziqish, hem échinish, hem xursenlik héssiyati ichide oqup chiqtim. Yoldash nizamidinning 'shinjang medeniyiti' zhurnilining 'tarixtin söz' sehipiside bésilghan 'yolsiz eqide', 'jahalet pirliri shinjangda' dégen mawzulardiki maqaliliri üzülmey chiqishqa bashlighandin tartip bek qiziqip oqup keldim. Hemmisi yaxshi, zhurnilinglargha bésilghan 'qabahet eqide - yene bir qétim apaq xoja toghrisida' dégen dégen maqaliside apaq xojini pash qilghan. Budaqi maqalide qumul, ili rayonidiki 'se'id' ler ishan-sopilarning Uyghurlargha keltürgen balayi-apetliri toghra meydanda turup emeliy pakitlar bilen pash qilin'ghan. Yoldash nizamidinning sopizmning shinjangdiki zeherlirini tazilash üchün qiliwatqan bu kürishini qollaymen hemde salimimni yetküzüp qoyushunglarni ümid qilimen!"

(Dawami bar)

Toluq bet