Уйғур садам

Ихтиярий мухбиримиз абдувәли аюп
2017-03-14
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Уйғур зиялийси абдувәли аюп.
Уйғур зиялийси абдувәли аюп.
Photo: RFA

90-Йиллардики парс қолтуқи уруши болған мәзгил иди. Мәһәллә доқмушлирида, кишиләр йиғилған сорунда садамниң батурлуқи, «капирлар» билән тиз пүкмәй җәң қиливатқанлиқи һекайә қилинатти. Азрақ диний савати болғанлар вә гәпданлар бу һекайигә айәт-һәдисләрни қошуп җанландуратти. Қулақ моллиси болуп көнгән җамаәт оттура шәрқтики байлиқ талишиш, күч синишиш вә таҗавузчилиқ типидики урушни аддийла қилип «мусулман» вә «капир» ларниң қиямәткичә давам қилидиған урушлириниң бири дәп хуласилишәтти. Шуңлашқа садам тәбиийла мусулманларниң рәһбиригә айлинип тәриплинәтти. Һәтта балиларға «садам» дәп исимму қоюлған иди. Шу йили наһийидики бәзи җамаәт ираққа ярдәм бериш үчүн ашлиқ топлиған болуп йәрлик һөкүмәттин рухсәт алалмай әвәтәлмигән икән. Шу йилларда наһийидики азна мәсчиттә пар йоқ иди. (Һазирғичә йоқ икән). ятақта йетип оқуватқан талип қурдашлар даим өпкисигә соғуқ тәгкүзиваламду, қишичә уларниң һәр җүмә бәс-бәстә йөтәлгинини аңлайттим. Мәсчиткә от қаланмиғач җүмә хутбисидә путлар музлап кетәтти. Шу соғуқниң аччиқиға пайлимай садамға ашлиқ йиғқандин мәсчиткә көмүр йиғсақчу, дәп ғудуриғиним есимдә.

98-Йили үрүмчигә чиқип оқуш җәрянида кочилардики топ-топ майламчи балиларға диққәт қилдим. Тәкшүрүп байқидимки, бир қанчисиниң исми мәслиһәтлишип қойғандәк «садам» икән. Бу майламчи сәбийләр кочиларда сандуқлирини көтүрүшүп херидар чақиришатти. Бәзидә херидар талишип бир-бирини еғизға алғусиз тиллар билән сәтлишәтти. Бир күни аптобус сақлап тураттим, бири чоңрақ, йәнә бири әмдила йәттә-сәккизләрдә бардәк көрүнидиған икки майламчи бала тиллишип кәтти. Чоңрақ бири кичикиниң сандуқини елипла йолниң қап оттурисиға атти. Бала сандуқиға қарап йүгириши билән қарши тәрәптин оқтәк кәлгән бир машининиң қаттиқ тормузлиған авази аңланди. «Апла!» дәп қозуқтәк қетипла қаптимән. Есимгә кәлсәм, бала қан ичидә йетипту. Нәләрдинду йетип кәлгән дада балисиға өзини етип, худди мәңгүлүк уйқуға кәткән йүрәк парисини ойғатмақчи болғандәк «садам! садам!» дәп һөркирәп йиғлайтти, җәсәткә қарап пәряд уратти!

Шундин кейин бир мәсум атиниң «садам! садам» дегән пәряди қулақлиримдин, қан ичидә ятқан балиниң ақ пишмақ ғубарсиз йүзи көз алдимдин кәтмиди. 2006-Йилниң ахирқи күни садам дарға есилди. Уйғурчә муназирә мунбәрлири ирақ урушиниң җәң мәйданиға айланди. Бир тәрәп садамни «мусулманларниң қәһримани, сүннийләрниң һамийси» дәп һимайә қилса, йәнә бир тәрәп уни «мустәбит, қанхор» дәп әйибләйтти. Мунбәрдики урушниң һәқиқий уруштин пәрқи иккила тәрәп қоралсиз, амалсиз иди. «Әгәр уларниң қолида компютер билән контрол қилинидиған учқучисиз айропилан, танка вә синарәтләр болған болса иди...» Дәп ойлап ахирини тәсәввур қилалмиған идим...

Мениң һәйран қалғиним, йигирмә йил бурун мәһәллимиздә саватсиз деһқанлар парс қолтуқи урушини «капирлар билән мусулманлар арисида қиямәткичә давам қилидиған уруш» дәп қандақ хуласә қилған болса, интернет дәвридики илимлик яшларму муназиридә уруштин охшаш йәкүн чиқирип олтурушатти. Мәнчә, пәрқлиқ дәврдики кишиләр мәсилигә заман, макан вә пакитларни нәзәргә алмастин, әқидә нуқтисидин қариғачқа, хуласә әмәлийәткә әмәс, «әқидә» гә уйғун чиқивататти. Чүнки, мәсилигә әқидә нуқтисидин қараватқанлар урушқа сәвәб болуватқан байлиқ талишиш, миллий мәнпәәт тоқунуши, енергийә бихәтәрлики, район зомигәрлики, мәзһәп зиддийити қатарлиқ амилларни тәһлил қилмайтти вә һесабқа алмайтти. Муназиригә арилашқум кәлмәйтти, пәқәт садамниң исми тилға елинсила һелиқи «садам» дәп исим қоюлған уйғур балиниң қан ичидә ятқан һалити көз алдимға келивалатти.

2014-Йили күздә мәһбуслуқ күнлиримни көктағ қамақханисида санашқа мәҗбур болдум. Камиридики екранини бир қәвәт қелин чаң қаплиған телевизор маңа әң чирайлиқ көрүнәтти. Чүнки, хитай мәркизи телевизийә истансисиниң бирла қанили чиқидиған бу көрүмсиз «сандуқ» тин «мәмликәт хәвәрлири вә хәлқара хәвәрләр» дегән хәт көрүнгән һаман әтидин кәчкичә қетип олтуруштин қутулаттуқ. Шу чағларда «ислам дөлити» сүрийә вә ирақта раса кеңийиватқан болуп һәр күни партлаш, һәр күни қан екрандин йирақ кәтмәйтти. Камиридики хитайлар террорлуққа даир көрүнүш чиқип болғучә уйғур мәһбусларға көзиниң пахтисини чиқирип қаришатти. Бир күни бир хитай:
-Силәр ирақлиқлар билән бир милләтму, садам қәһриманму? -дәп сориди. Шуан камиридики чирилиқ бир акимиз:
-Һәә, мусулманларниң һәммиси бир милләт, садам дегән мушундақ адәм, -дәп башмалтиқини чиқарди. Қалған хитайлар худди чирилиқ акимизниң шундақ дейишини күтүп турғандәк мусулманларни «иттипақсиз, қалақ, явуз» дейишип кәтти. Бәзилири садамниң хемийәлик, биологийәлик қораллар билән қилған қирғинчилиқини мисал қилип қайнап кәтти. Акимиз хитайчидики «ирқий қирғинчилиқ», «хемийәлик қорал», «биологийәлик қорал» дегәнләрниң мәнисини билмигәчкә, уларниң гепини толуқ чүшинәлмиди. Чүшәнгән болса бәлки садамни ақлап бир қәпәс муназирә қиливәткән болатти. Садамниң исми чиқиши билән қан ичидә ятқан һелиқи бала йәнә көз алдимға келивалди. Хитайларға садамниң уйғур әмәсликини дәймикин дәп болди қилдим. Чүнки, садамниң биз билән бир милләт әмәсликини хитайларға чүшәндүрәлигән билән, камиридики уйғурларға, болупму чирилиқ акимизға уқтуралмайттим. Уқтурай десәм, камирида садамниң биз билән бир милләт яки әмәслики муназирә қилинатти-дә, уйғурчә гәп қилишқанлиқимиз үчүн азар йәйттуқ. Бу акимиздәк тутулғанлар уйғурниңму бир мустәқил милләт икәнликини етирап қилмайтти, улар дуняда «капир» вә «мусулман» дәп иккила милләт бар дәп қарайтти.

Хитай мәһбуслар садамниң уйғурлуқи һәққидики параңдин кейин, сөз-һәрикитимизни техиму қаттиқ назарәт қилишқа башлиди. Телевизорда ирақ, афғанистан, сүрийәләрдики өлүш-өлтүрүшләргә аит хәвәрләр қанчә көпәйсә, хитай мәһбусларниң бизгә муамилиси шунчә яманлайтти. Мәндин башқа уйғур мәһбуслар хитайларниң мусулманлар һәққидә дейишиватқан натоғра баһалири, әпсаниви гәплири вә төһмәтлирини уқалмиғач азапланмайтти. Улар пәқәт хәвәрдики урушта өлгәнләрниң қанчисиниң «мусулман», қанчисиниң «капир» икәнликини сорайтти. Мән бундақ соалға җаваб берәлмәйттим. Чүнки, сүрийә вә ирақтики урушта өлгәнму-өлтүргәнму «аллаһу әкбәр!» дәйтти. Урушуватқанлар ичидә кортлар, түркмәнләр, әрәбләр дегәндәк милләтләр; сунни, шиә, йәзиди қатарлиқ мәзһәпләр бар иди. Камирдикиләргә бундақ көп қутуплуқ вәзийәтни чүшәндүргили болмайтти. Чүнки, уларға дуня «мусулман» вә «капир» дин ибарәт икки қутуплуқ көрүнәтти. Бу һалда биздин болмиған киши чоқум «капир» болуши, «капир» болмиған адәм биздин болуши керәк иди. Уларниң мушу мәнтиқиси бойичә садамни «уйғур» демәй болмайтти.

(Мақалидики көзқарашлар апторға хас болуп, радийомизға вәкиллик қилмайду)

Толуқ бәт