Уйғурлар растинила китаб оқумамду?(2-қисми) вә чәкләнгән әсәрләр

“йоруқ саһиллар” сәһипимизниң йеңи саниға хуш кәлдиңлар, силәр үчүн тәйярланған программимизни көңүл қоюп аңлиғайсиләр. Қәдирлик достлар. Бүгүнки программимизда алди билән алдинқи һәптә аңлитилған: “уйғурлар растинила китаб оқумамду” намлиқ мақалиниң иккинчи қисмини аңлитимиз. Андин пидаий тәйярлиған программидиндин бәһр алисиләр. Ахирида “чәкләнгән әсәрләр” сәһипимиз бойичә аңлитиш берип келиватқан “көз йешида нәмләнгән земин” намлиқ әсәрниң давамини аңлайсиләр.
Мухбиримиз җүмә
2012.06.16
kitab-oqush-bayrimi-305.png Уйғур илидики дуня китаб оқуш күнини хатириләп елип берилған паалийәттин бир көрүнүш
Public Domain


Уйғурлар растинила китаб оқумамду?

Батур

Йеқинда мәлум бир тор бәттики: “уйғурлар немә үчүн китаб оқумайду?” сәрләвһилик бир язмиға көзүм чүшүп қалди вә наһайити җиддий қиливатқан ишимни ташлап, бу язмини оқушқа берилип кәттим. язмида баян қилинишичә, уйғурлар китаб оқумайдиған, китаб оқушниму халимайдиған, һәтта китабтин нәпрәтлинидиған, қалақ, надан милләт болуп, китаб оқумайдиған бир милләттә йеңи бир идийә, аң, һаят пәлсәписи шәкилләндүрүшниң мумкин әмәслики оттуриға қоюлупту. Униңдин сирт, уйғурларниң немә үчүн китаб оқумайдиғанлиқиниң сәвәби һәққидә көп издинип, мулаһизиләр йүргүзгәнлики вә наһайәт мундақ үч түрлүк сәвәбни тепип чиққанлиқини ейтипту:

1. Бәзи уйғурлар өзиниң улуғлуқи сәвәбидин өзидин төвән чүпрәндиләр язған китабни оқуп йүрмәйдикән һәм өзлирини китаб оқушқа моһтаҗ дәп қаримайдикән. Һәтта пешқәдәм алим - өлималар өзи билидиған илимни башқиларниңму билип қелиши түпәйлидин, қолтуқидики зәллисидин айрилип қелишидин әнсирәп, пайдилиқ әсәрләрниң тәрҗимә қилинишиға өлгүдәк қарши турғанмиш.

2. Йәнә бәзи уйғурлар болса, пулиниң көплүки, байлиқиниң һәдди - һесабсиз икәнлики үчүн, китаб оқуп аварә болуп йүрмәйдикән.

3. Үчинчи түрлүк уйғурлар саватсиз, надан, қалақ кишиләр болуп, улар китабниң немиликиниму билмәйдикән, шуңа улардин ағринип йүрүшниң һаҗити йоқ икән.

язминиң ахирида, аптор өзиниң китабхумар бири икәнлики, қолиға чиққан һәрқандақ китабни оқумай қоймайдиғанлиқи, һәтта өзи чүшәнмәйдиған тилларда болсиму, кәлгүси әвладлириниң пайдилинип қелиши үчүн муһим дәп қаралған китабларни чоқум йиғип, сақлап қойидиғанлиқини пәш қилип өтүпту.

Бу язмини оқуп болғандин кейин, анчә көп ойлишип олтурмайла, апторға бир нәччә җүмлә билән болсиму җаваб берип қоюшни мувапиқ таптим.

Алди билән, бир милләтниң характери, сөз - һәрикити, бир нәрсигә тутқан позитсийиси һәққидә һөкүм чиқириш үчүн наһайити көп китаб - материял көрүшимиз, бу һәқтики тәтқиқат темилирини ахтуруп көрүшимиз, статистикилиқ мәлуматлардин пайдилинишимиз, милләтниң тарихи, мәдәнийити, өрп - адити, һазирқи сиясий, иқтисадий, иҗтимаий вәзийити дегәнләрниң һәммисини чиқиш қилған һалда әтраплиқ пикир йүргүзүшимиз лазим. Ундақ қилмай, мән уян ойлап, буян ойлап мунчә түрлүк хуласигә кәлдим дәп, асассиз гәпни йезип олтурсақ, сиздәк китабни қәдирләйдиған, китаб оқушни һаятиниң муһим тәркиби қисми дәп қарайдиған бир уйғурға таза мунасип кәлмәйду. Әгәр уйғурлар растинила китаб оқумайдиған милләт болса, бу мәсилигә җаваб тепиш үчүн йирақ өтмүшкә нәзәр ташлашниң һаҗити йоқ, пәқәт йеқинқи бир нәччә он йиллиқ әмәлий әһвални бир қур көзитип чиқсақла, уйғурларниң зади немә үчүн китаб оқушқа хир икәнликиниң сәвәби мана мән дәпла оттуриға чиқиду.

Келәйли, сиз тилға алған аталмиш “улуғ”лиримизға! бир милләтниң улуғлири кимләр? әдәбий тилимиздики улуғлар кимләрни көрситәтти, биз һазир кимләрни улуғлиримиз дәп билимиз? сизниң язмиңизға қариғанда, бизниң һазирқи улуғлиримиз башлиқлар, мәнсәпдарлар, һоқуқдарлар, җуңго коммунистик партийисиниң адил сияситигә тайинип, сотсиялизмниң дағдам йолида дадил қәдәмләр билән юқири өрләватқанлар... Шундақму, әмәсму? әгәр растинила шундақ болса, булардин ағринип олтурушниң немә һаҗити? чүнки уларни ким улуғ қилип қойди? уларға мәнсәпни, орунни, мәртивини ким тартуқ қилди? уйғур хәлқиму? яқ! уйғур хәлқиниң һазирқи вәзийәттә өзи яхши көридиған бир адәмни улуғлуқ дәриҗисигә елип чиққудәк күчи, һәққи - һоқуқи йоқ. Әгәр уйғур хәлқиниң райиға қоюп беридиған болса, бу улуғларниң һәммисини аллибурун сүпүрүп, кона саманлиққа дөвиләп қойған болатти. Бундақ қара қорсақ, чала сават мәнсәпдарларниң пәқәт шу мәнсәпни уларға ата қилғанлар үчүнла пайдилиқ икәнликини һәммимиз ениқ билимиз. Шуңа ундақларниң китаб оқумаслиқи ениқ. Әмма бир нәрсини унтумаслиқ лазимки, бундақларниң сани уйғурларниң қанчә пирсәнтини игиләйду? һазирқи мәмурий органларда бундақ улуғ уйғурлардин қанчилики бар? кичиккинә бир ишқа пичиқи өтидиған каттиваштин қанчини тапқили болар? буларни ойлишип бақтиңизму?...

Әмди сиз дегәндәк диний китаб - материялларниң тәрҗимә қилинишиға өлгүдәк қарши чиққан аталмиш өлима, диний затларға кәлсәк, сиз бундақ алий мәлуматлиқ учурни кимдин алдиңиз? тарихимизға қайсибир диний зат, мөтивәр алим диний китабниң уйғур тилиға тәрҗимә қилинишиға қарши чиқипту?... Бундақ катта һөкүмлүк бир җүмлини тәптартмай йезипсиз - ю, шундақ қилған диний заттин бирни мисал қилип көрситип қоймапсиз. Демәкки, бу сөзниңму қилчә асаси йоқ. Тарихимизға қарайдиған болсақ, уйғурлар таки будда, шаман динлиридин тартип, исламийәт билән шәрәпләнгәндин кейинму өзи етиқад қилған динниң китаб - дәстурлирини тәрҗимә - тәпсир қилишта наһайити чоң күч чиқирип кәлди вә нурғунлиған катта әсәрләрни оттуриға чиқарди. Бу әсәрләрниң бәзилири бизгичә йетип кәлгән болсиму, нурғуни нәччә қетимлиқ тарихий бузғунчилиқ җәрянида көйдүрүветилди, йоқитиветилди, йиртиветилди яки мусадирә қилинди. Әң әқәллийси, ислам динимизниң муқәддәс китаби “қуран кирими”ниң уйғур тилиға тәрҗимә қилинишини мисал қилип өтидиған болсақ, нурғун кишилиримиз пәқәт 1980 - йиллиридин кейин нәшрдин чиққан нусхисиниңла барлиқини билиду вә униңдин башқа тәрҗимә қилинған әмәс дәп қарайду. Әмәлийәттә ундақ әмәс, пәқәт 19 - әсирниң ичидила “қуран кирими” аз дегәндиму бәш қетим тәрҗимә қилинди, лекин һәммиси залимлар тәрипидин йоқ қиливетилди. Пәқәт 80 - йилларға кәлгәндила, сиясәттики азғинә юмшаш сәвәби билән, бу муқәддәс китабниң уйғурчә нусхиси кәң уйғур җамаити билән йүз көрүшәлиди. Буниңдин башқа китабларниң тәрҗимә нусхилириму мушуниңға охшаш ақивәткә дучар болғанлиқидин, биздә һазирғичә материял толуқлинип болмиди. Әмма бу қандақтур диний өлималарниң китаб тәрҗимә ишиға қилған қаршилиқи түпәйлидин әмәс, бәлки пүтүнләй сиясәтниң зиянкәшликигә учрап, ахирида бәзибир наинсаб, бир иман чала моллиларға дөңгәп қоюлди. Буму бизгә динни, диний затларни, пәзиләтлик алим - өлималиримизни сәт көрситип, улардин вә диндин нәпрәтлинишимизгә земин һазирлап беридиған сиясий қилтақтин башқа нәрсә әмәс. Йәнә бир муһим мәсилә, мана һазир һөкүмәт өзи тәрбийиләп йетиштүргән сиясий молличақларниң саниму күндин күнгә көпийип, китаб оқушқа еһтияҗи болмиған йеңи қошун пәйда болуватмақта. Әйни вақитта өлималарни яратмиғанлар бу йеңи қошунниң сиясий пәтивалириға немә дәйдикин?

Иккинчи қисми:

Әмди гәп байларға, байлиримизға кәлди. Байлиримизниң һәқиқәтән китаб оқуп - оқумайдиғанлиқиға бир немә демәк тәс. Бурунқи заманларда китабхумар, елимсөйәр, вәтәнпәрвәр байлиримиз һәқиқәтән аз әмәс иди, һелимуһәм шундақ. Мәктәп селиватқан, оқуш материяллири билән тәминләватқан, кәмбәғәл оқуғучиларға ярдәм қолини сунуватқан, һәтта йетим балилар үчүн мәхсус мәктәп ачқан сахавәтчи байлиримиз йоқ әмәс. Әмма

Заманида йетишип чиққан елимсөйәр байлиримиз сиясәтниң шамаллири билән барлиқ мал - бисати көккә сорулуп, булаң - талаң яки мусадирә қилинип, өзлири зинданға ташланди, қийнап өлтүрүлди. Бала - чақилири болса, йәрлик помешчикниң әвлади, чәтәлгә бағланған сериқ унсурниң балиси дегәндәк бәтнамлар билән мәктәптин қоғланди, мәһәллә - юртлиридин сүргүн қилинди.

Һазирқи җәмийитимизни мисал алсақ, тапқан пулини бузуп - чачидиған, мәктәп, китаб, қәғәз - қәләм, оқуш дегәнләр билән аләмчә хуши йоқ байчақлар көпийип қалди. Буниң сәвәби зади немә? сәвәби шу, биз бай дәп ативалған кишиләрниң көпинчиси өзиниң билими, әтраплиқ мәлумати вә көп йиллиқ иш тәҗрибисигә асасән бейиған ширкәт хоҗайинлири әмәс, бәлки тәвәккүлчилик идийиси, қарамлиқи яки яймикәшликтики устилиқи вә яки өз юртидин башқа йәрдә тепилмайдиған қиммәт баһалиқ буюм, мал - чарва қатарлиқ нәрсиләрни бир нәччә қетим елип - сетиш билән бирдинла бейип кәткәнләр болуп, бундақ байчақларниң көпинчиси түнүгүн тапқинини бүгүнгә, бүгүн тапқини әтигә йәткүзәлмәй, қолиға киргән төт тәңгә пулни көрүп, өзини қойидиған йәр тапалмай, қорсиқида билим болсиму, қол иликидә йоқ зиялийларни көзгә илмайдиған, китаб десә беши ағрийдиған, әйш - ишрәткә тоймайдиған йеңи - йеңи еқимлар оттуриға чиқиватиду.

Сизчә бу байчақларниң сани қанчиликтур? уларниң тапқан пули өзини биләлмигүдәк дәриҗидә көпму? бу байчақлар уйғур җәмийитидә бирәр ишни тәвритәлигүдәк дәриҗидә тәсир күчигә игиму? буларниң китаб оқумаслиқи миллитимизгә еғир дәриҗидә зиян кәлтүрүп чиқириватамду? әлвәттә, китаб оқуса яхши, әмма буларниң оқумиғиниға бир китабниң аптори яки нәшриятниң зиян тартип кетиши натайин. Чүнки уларниң сани җәмийитимиздә интайин аз нисбәтни игиләйду, һәм уларниң қилған яки қилмиған иш - һәрикәтлири билән бир пүтүн уйғур миллитигә һәргизму вәкиллик қилалмайду. Шуңа улар китаб оқумиғанлиқи үчүн “уйғурлар китаб оқумайду” дәп һөкүм чиқириш бәкму хата.

Әмди ахирқи түркүмгә, йәни уйғурларда әң көп салмақни игиләйдиған саватсиз, надан, қалақ кишиләргә кәлсәк, улар қәстән саватсиз болувалдиму? уларниң оқуғуси, билим игилигүси, дуняни, вәзийәтни, җәмийәтни билгүси йоқму? әлвәттә бар. Лекин ишғалчи һакимийәт хәлқимизни надан қалдуруш үчүн йолға қоймиған һийлә - нәйриңи қалмиди. Әң аддийси йеқинқи 50 йил ичидә елип берилған үч қетимлиқ йезиқ ислаһати сәвәбидин нурғун инсан саватсизлар қатариға чиқириветилди. Әслидә улар саватсиз әмәс, уларниңму савати бар, уларму оқуш - йезишни билиду. Әмма уларға өгитилгән елипбә башқа, бизгә өгитилгини башқа болғанлиқи үчүн икки әвлад арисида чоңқур һаң пәйда болди. Славян йезиқи яки йеңи йезиқ оқуған чоңлиримизниң көпинчиси әрәб елипбәси асасидики кона йезиқ (йәни һазир биз қоллиниватқан йезиқ) та нәшр қилинған китаб - журналларни оқушни билсиму, мәлум бир қисми йәнила оқуштин мәһрум болуп йүрмәктә вә җәмийәтниң саватсизлири болуп қеливатмақта. Мана мушундақ обйектип сәвәбләр турсиму, йәнила ешәккә күчүң йәтмисә, ур тоқумни дегәндәк, үч әвлад арисида үч хил йезиқни мәқсәтлик вә мәҗбурий ишләткүзүп, нурғун саватсизни оттуриға чиқарған залим һөкүмәткә гепимиз өтмәй, йәнила өз - өзимиздин ағринип йүрсәк, бу қандақ болғини?

Техи бундақ саватсизлар йәнә бир нәччә йилға қалмай һәссиләп көпийиду. Немишқа дәмсиз? йәсли - башланғучтин тартип хитайчә мәктәптә оқуған вә оқуватқан, ятниң тилида мәктәп пүттүргәнлики үчүн кәлгүсиниң юқири мәлуматлиқ уйғур зиялийлири сүпитидә мәқсәтлик йетилдүрүватқан ғайәт зор һәҗимлик йошурун бир күчниң җәмийитимизгә елип келидиған баласи - апәтлирини һазирчә мөлчәрләш бәкму қийин. Әнә шу чағда уларға: “сән саватсиз, чүнки сән ана тилиңда китаб оқуялмайсән” дейәләмсиз? әгәр: “тил муһим әмәс, қайсила тилда болмисун, китаб оқусила мәйли” десиңиз, оқуған китабини өзләштүрүп, өз миллити вә хәлқигә зәрричә пайда йәткүзәлмигән алимниң кимгә, немә пайдиси болар? ундақлар өзиниң җенини беқиштин башқа немә ишқа ярайду?

Әмди әсли гәпкә кәлсәк, уйғурлар растинила китаб оқумамду? уйғурлар китабтин растинила шунчивала бизарму? уйғурлар китаб үчүн пәқәтла пул хәҗлимәмду?

яқ, дәл әксичә уйғурлар әзәлдин китабхумар хәлқ. Буни бизла әмәс, йеқин - йирақ әтрапимиздики милләтләрниң һәммиси етирап қилидиған бир һәқиқәт. Шуңа тарихимизда уйғурларниң дуня мәдәнийитигә қошқан төһписи зор дәп қарилиду. Сөзлиримизни испатлаш үчүн, йеқин тарихимиздин бир қанчә мисал кәлтүрсәк купайә дәп қараймиз.

Бейҗиңдики милләтләр нәшриятида хитай, уйғур, қазақ, моңғул вә тибәт қатарлиқ бәш хил тилда китаб нәшр қилиниду. Әмма бу нәшриятта әң көп китаб чиқиридиған бөлүм - уйғурчә бөлүми болуп, уйғурчә чиққан һәрқандақ китаб күтүлгәндинму көп тиражда сетилиду. Башқа тиллардики бөлүмләр болса, чиқарған китаблирини саталмай, интайин аз тиражда нәшр қилсиму, йилларчә сетилмай, амбарда топа бесип ятиду. Шуңа нәшрияттикиләр һәр даим: “әгәр уйғурчә бөлүми болмиса иди, милләтләр нәшрияти аллибурун тақилип қалған болатти, чүнки милләтләр нәшриятини пәқәт уйғурчә бөлүми өзила йиллардин бери беқип келиватиду” дейишиду. Әнә шу сәвәбтин, үрүмчи яки қәшқәрдики нәшриятларда бесишқа рухсәт алалмиған китаблар үчүн милләтләр нәшриятида асанла рухсәт елинип, хәлқимизгә тәқдим қилиниватиду.

Йәнә бир әмәлий мисал кәлтүрсәк, буниңдин тәхминән 13 йил илгири бир нәччә хитай тәтқиқатчи хитай дөлити тәвәсидики журналларниң тиражи һәққидә омумйүзлүк тәкшүрүш елип барған болуп, тәкшүрүш нәтиҗиси бу хитайларни һаң - таң қалдурған. Чүнки шу йиллири хитай территорийиси ичидики барлиқ журналлар ичидә уйғурларниң: “шинҗаң мәдәнийити” журнили айлиқ 120 миңдин артуқ тиражи билән биринчи болған болуп, иккинчи орунда туридиған журналниң тираж сани аран 80 миңға йәткән. Бу санлиқ мәлуматтин һәйран қалған хитай тәтқиқатчилар уйғурлар һәққидә техиму инчикиләп тәкшүрүш елип бериш қарариға кәлгән. Һәқиқәтән у йиллири, мәзкур журнал уйғурлар ичидә йеңи бир услуб яратқан болуп, темилириниң сәрхиллиқи, җанлиқ, роһий озуқ қиммити юқири болғанлиқи үчүн, һәммәйлән бу журналниң йеңи санини тәқәззалиқ билән күтүп кетәтти. Аридин бир нәччә йил өтмәй, хитай һөкүмитиниң бу журнални тақивәтмәкчи болғанлиқини аңлап, нурғун киши бәкму тәшвишләнгәниди. Бу журнал гәрчә тақиветилмигән болсиму, тиражи хелила зор дәриҗидә азайтиветилди.

Униңдин башқа, йеқинқи заман тарихимиз һәққидә йезилған бир нәччә мунәввәр әсәр нәччә он миңлап бесипму, хәлқниң еһтияҗини қандуруп болалмиди. Нурғун кишиләр китабни алалмай, китабпурушларниң қолидин нәччә һәссә юқири баһада болсиму сетивелишқа рази болди.

Бир нәччә йилдин буян чәтәлләрдә, болупму түркийидики бир нәччә җәмийәт тәрипидин нәшр қилиниватқан китабларниң сани вә сүпити, пайдилиниш қиммити һәқиқәтән юқири болуватиду. Әнә шу китаблар истанбулдики амбарларда бесилип ятқан билән, вәтән ичигә кирип кәткән бир нәччә нусхиси көпәйтип тарқитилип, һөкүмәт билип болғучә, нурғун киши пайдилинивалди.

Демәкки, уйғурлар әзәлдинла китабхумар хәлқ болуп, китабни муқәддәс билидиған, улуғлайдиған, сизгә охшаш тилини чүшәнмисиму, өйиниң төридә сақлайдиған адәт әлмисақтин тартип бар иди. Мәсилән, 1930 - йиллири қәшқәр вә йәкәндә дохтурхана ечип, кесәлләрни давалаш баһанисидә уйғур яшларни ислам динидин христиан диниға дәвәт қилған шветсийилик мисйонерлар давалинишқа кәлгән уйғурларға инҗилниң инглизчә нусхисини тутқузуп қойғаникән. Бәзиләр улардин: “булар инглиз тилидин һечнемини билмисә, бу китабни тарқатқанниң немә пайдиси?” дәп сориғинида, аридин бири мундақ дәп җаваб бәргәникән: “уйғурлар китабхумар хәлқ, улар китабни сөйиду, қәдирләйду. Гәрчә оқуялмисиму, өйидә сақлайду. Булар һазир бу китабни оқуялмиған билән, өйидә сақлап қойса, кәлгүсидә балилири оқуялайдиған болиду, шу вақитта бу китабни оқуса, биз һазир көзлигән мәқсәткә йәткән болимиз” дегәникән.

Ундақта, мәзкур язминиң аптори вә шуниңға охшаш зиялийлиримизни “уйғурлар китаб оқумайду” дегән хуласигә келип қелишиға немә сәвәбчи болған?

Үчинчи қисми тәйярлиниватиду....

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.