ASEAN hậu Jakarta: Bước ngoặt hay vẫn như cũ?

Lần đầu tiên trong lịch sử 54 năm thành lập và sau 12 tháng họp trực tuyến, ngày 24/4/2021, ASEAN đã nhóm họp Hội nghị cấp cao để bàn về nội tình nghiêm trọng của một thành viên. Năm nội dung thoả thuận tại Thượng đỉnh liệu có mở ra một bước ngoặt tích cực hay vẫn là một bổn cũ soạn lại của “phương thức ASEAN”?
Trần Hiếu Chân
2021-04-27
Share
ASEAN hậu Jakarta: Bước ngoặt hay vẫn như cũ? Hình chụp hôm 24/4/2021 tại Dinh Tổng thống Indonesia ở Jakarta cho thấy lãnh đạo các nước ASEAN đang họp Thượng đỉnh ASEAN bàn về khủng hoảng Myanmar
AFP

Thoả thuận mong manh

Năm thoả thuận của Hội nghị cấp cao ASEAN ngày 24/4 được truyền thông nhà nước Việt Nam ca ngợi là “những kết quả ngoài mong đợi”. Đánh giá này có vẻ không phù hợp với kết quả chung cuộc. Sau 12 tháng gặp trực tuyến, nay chín vị đứng đầu chính phủ và được uỷ nhiệm đã thống nhất: i) kêu gọi chấm dứt ngay lập tức bạo lực ở Myanmar, ii) thả toàn bộ tù chính trị bị bắt, mặc dù cam kết về việc thả tự do cho 3.000 con người này không được ghi trong bản đồng thuận. Ba thoả thuận tiếp theo trong Tuyên bố Chủ tịch gồm: iii) tất cả các bên liên quan hết sức kiềm chế để tiến hành đối thoại mang tính xây dựng; iv) cử đặc phái viên của Chủ tịch ASEAN làm trung gian thúc đẩy tiến trình đối thoại và v) cung cấp hỗ trợ nhân đạo cho người dân Myanmar thông qua Trung tâm ASEAN về các tình huống y tế khẩn cấp và dịch bệnh mới nổi (AHA).

Trung tâm AHA là sáng kiến do Thủ tướng Phạm Minh Chính chủ động đưa ra tại Hội nghị vừa qua, đồng thời Việt Nam cũng tuyên bố nhận đăng cai Trung tâm và sẽ dành nguồn lực cao nhất có thể, dự kiến khoảng 50 triệu USD cho năm năm đầu. “Của ít lòng nhiều”. Tuy nhiên, thoả thuận trên vẫn khó có thể cứu vãn được uy tín của ASEAN đang ngày càng sa sút do chủ trương “án binh bất động”, hay nói cách khác, Hiệp hội xưa nay vẫn đeo đuổi chính sách “ngoại giao im lặng”, “không can thiệp vào công việc nội bộ của các nước thành viên”. Thật ra, ngay từ đầu, các “tổ phụ” lập ra ASEAN đã không có ý đồ thiết kế để tổ chức rình rang này có chức năng giải quyết các vấn nạn của từng thành viên trong khối, đặc biệt là để đối phó với những vấn đề gai góc như khủng hoảng Myanmar hiện nay [1].

Cho nên không hề ngạc nhiên, trong Tuyên bố cuối cùng của cuộc họp hôm 24/4, đoạn nói về trả tự do cho các tù nhân chính trị đã bất ngờ bị loại bỏ và không còn lời kêu gọi mạnh mẽ về việc trả tự do cho họ. Việc không có quan điểm nhất quán về vấn đề này đã gây thất vọng cho các nhà hoạt động nhân quyền và những người phản đối cuộc đảo chính, làm dấy lên những lời chỉ trích cho rằng, cuộc họp đã đạt được ít kết quả nhằm kiểm soát các nhà lãnh đạo quân nhân của Myanmar. Các nhà hoạt động theo dõi tình hình ở Myanmar cho biết rằng 3.389 người đã bị quân đội bắt giữ trong các cuộc trấn áp những tiếng nói phản đối kể từ cuộc đảo chính ngày 1/2 và gần 750 người đã thiệt mạng. Chỉ riêng điều này cũng cho thấy Cấp cao ASEAN chưa thể tạo ra bước ngoặt tích cực đối với việc khôi phục tiến trình dân chủ ở Myanmar.

000_98M7RG.jpg
Người biểu tình đòi dân chủ cho Myanmar bên ngoài toà nhà tổ chức Thượng đỉnh ASEAN ở Jakarta, Indonesia hôm 24/4/2021. AFP

Bình luận về những diễn biến mới nhất liên quan tới Myanmar, Phil Robertson, Phó Giám đốc vùng châu Á của tổ chức Theo dõi Nhân quyền, nói rằng điều rất đáng tiếc là chỉ có lãnh đạo quân sự Myanmar hiện diện tại cuộc họp ASEAN. “Không chỉ là chuyện đại diện của nhân dân Myanmar không được mời tới Jakarta dự họp, mà họ còn bị gạt ra bên ngoài thỏa thuận mà nay ASEAN đang tự vỗ về mình về kết quả đã đạt”, ông Robertson nói trong một thông cáo. “Việc không có thời biểu hành động rõ ràng là điểm yếu kém hiển nhiên của ASEAN trong việc thực thi các quyết định, các kế hoạch mà họ đưa ra, là những quan ngại thực sự mà không ai có thể bỏ qua”.

“Ngưu tầm ngưu, mã tầm mã”

Tổng thư ký Liên Hợp quốc Antonio Guterres và người tiền nhiệm Ban Ki-moon đã đưa ra lời kêu gọi khẩn cấp tới ASEAN, trong đó, ông Ban nhấn mạnh, “nguyên tắc không can thiệp” vào công việc nội bộ các nước thành viên không nên được sử dụng làm cái cớ để các quốc gia trong Hiệp hội không hành động gì. Ông Ban cũng kêu gọi HĐBA/LHQ hãy hành động dứt khoát hơn để ngăn chặn điều tồi tệ nhất – một cuộc “nồi da nấu thịt” – có thể xẩy ra ở Myanmar. Trong khi đó, Hoa Kỳ đã trừng phạt một số quan chức cấp cao Myanmar và một số tập đoàn công nghiệp có liên hệ với quân đội của nước này. EU cũng đã hành động, tuần qua đã trừng phạt 10 thành viên trong tập đoàn quân sự và hai công ty tài trợ cho quân đội Myanmar.

45 tổ chức dân sự thuộc các nước ASEAN (không chắc là có đại diện từ Việt Nam) đã gửi thư ngỏ phản đối việc mời nhà lãnh đạo quân sự Myanmar, Thống chế Min Aung Hlaing tham dự Hội nghị trong khi các đại diện hợp pháp của các dân tộc Myanmar là Chính phủ Thống nhất Quốc gia (NUG) thì không được tham vấn tại Thượng đỉnh. Theo các tổ chức NGO này, các nhà lãnh đạo

ASEAN hiện nay, nếu không đàm phán với đại diện của NUG thì khó đạt được các kết quả thực chất, mặc dầu Tổng thống Indonesia Joko Widodo đã kêu gọi quân đội Myanmar chấm dứt bạo lực và phục hồi dân chủ. Theo một số nguồn tin, ngay trong ngày 24/4, cảnh sát Miến Điện vẫn đàn áp những người biểu tình.

Theo ông Bill Hayton, từ Chương trình Châu Á – Thái Bình Dương tại Chatham House, bất chấp nguy cơ về dòng người tị nạn ồ ạt hoặc thậm chí là nội chiến, các thành viên ASEAN dường như bị chia rẽ về tình hình Myanmar [2]. Có những dấu hiệu rõ ràng về sự phân liệt giữa các chính phủ muốn hành động và những chính phủ không muốn hành động. ASEAN có vẻ bị chia cắt dọc theo các đường địa lý, với các nước “đại lục” – những nước gần Trung Quốc nhất – phản đối việc can dự vào Myanmar, trong khi các nước “biển đảo” – những nước xa Trung Quốc nhất – ủng hộ cần hành động quyết liệt hơn. Trong số các nước thuộc nhóm thứ hai, nước chủ nhà Indonesia đang nỗ lực nhất để có một phản ứng chung đối với cuộc khủng hoảng. Tuy nhiên, việc thuyết phục chín quốc gia khác có lập trường thống nhất sẽ là một thách thức không kém gì việc thuyết phục chính quyền quân sự Myanmar giảm leo thang cuộc khủng hoảng.

000_98K9Z6.jpg
Thủ tướng Phạm Minh Chính và Tổng thống Indonesia Joko Widodo ở Jakarta nhân Thượng đỉnh ASEAN hôm 23/4/2021. AFP

Tuy nhiên, phân tích trên đây vẫn chưa vạch ra được một cách rốt ráo về vai trò thực sự của Trung Quốc trong cuộc đảo chính ngày 1/2/2021 và lập trường của Bắc Kinh đối với tình hình hỗn loạn hiện nay ở Myanmar. Hẳn nhiên, đảo chính ở Naypyidaw là thắng lợi của chế độ độc tài đối với nền dân chủ non trẻ. Vì thế, dư luận quốc tế đều cho rằng, Trung Quốc là nước đứng đằng sau cuộc đảo chính quân sự. Một mặt, vì sự nghi ngờ như vậy khá phổ biến trong xã hội Myanmar; mặt khác, vì Trung Quốc luôn có tai tiếng về các vấn đề liên quan đến Myanmar. Nhiều người tin rằng quân đội Myanmar và quân đội Trung Quốc hoạt động chặt chẽ với nhau. Do vậy, chừng nào Trung Quốc còn có hành động bảo vệ tập đoàn quân sự Myanmar trước Liên hợp quốc thì chừng đó, danh tiếng của Bắc Kinh trên trường quốc tế còn tiếp tục bị tổn hại.

*

Đoàn Việt Nam do tân Thủ tướng Phạm Minh Chính dẫn đầu đã có một tuyên bố khá lạ lẫm tại Hội nghị hôm 24/4. Ông Chính được trích dẫn phát biểu rằng, “không can thiệp không có nghĩa là bị bỏ rơi”. Khi tuyên bố như vậy, ông Chính hẳn biết rằng, nguyên tắc “không can thiệp” phải được áp dụng dựa trên các nghĩa vụ theo Hiến chương ASEAN, cùng với các nguyên tắc dân chủ, nhân quyền, pháp quyền và quản trị tốt. Vậy là cần có sự lựa chọn giữa dân chủ hay độc tài trong sự quản trị quốc gia. Nếu không, ASEAN sẽ giống như một ngôi chùa nhưng chẳng biết thờ phượng ai. Việt Nam dẫu có phát biểu những câu có cánh, nhưng vẫn bị ví với con nghê đá trong ngôi chùa ấy. Ai bước vào chùa đều thấy vị trí nổi bật của con nghê, nhưng không rõ, nó có ảnh hưởng như thế nào đối với sư sãi trong chùa.

Bài viết không thể hiện quan điểm của Đài Á Châu Tự Do

Nhận xét

Bạn có thể đưa ý kiến của mình vào khung phía dưới. Ý kiến của Bạn sẽ được xem xét trước khi đưa lên trang web, phù hợp với Nguyên tắc sử dụng của RFA. Ý kiến của Bạn sẽ không xuất hiện ngay lập tức. RFA không chịu trách nhiệm về nội dung các ý kiến. Hãy vui lòng tôn trọng các quan điểm khác biệt cũng như căn cứ vào các dữ kiện của vấn đề.

Xem toàn trang