Lưu Quang Vũ nhà thơ và nhà soạn kịch nổi tiếng

Cách nay đúng 20 năm nhà thơ và cũng là nhà soạn kịch nổi tiếng Lưu Quang Vũ đã tử nạn cùng với vợ là nhà thơ Xuân Quỳnh cùng với con trai trong một tai nạn xe hơi thảm khốc. Chương trình VHNT tuần này dành Mặc Lâm xin dành để tưởng niệm cho một tài năng sớm ra đi trong lúc khả năng sáng tác còn đang sung sức nhất.
Mặc Lâm, phóng viên RFA
2008-09-03
Email
Ý kiến của Bạn
Share
In trang này
Xuân Quỳnh và Lưu Quang Vũ
Xuân Quỳnh và Lưu Quang Vũ
Photo: RFA

Cách nay đúng 20 năm nhà thơ và cũng là nhà soạn kịch nổi tiếng Lưu Quang Vũ đã tử nạn cùng với vợ là nhà thơ Xuân Quỳnh cùng với con trai trong một tai nạn xe hơi thảm khốc. Chương trình VHNT tuần này dành Mặc Lâm xin dành để tưởng niệm cho một tài năng sớm ra đi trong lúc khả năng sáng tác còn đang sung sức nhất.

Lưu Quang Vũ là tên thật, ông sinh năm 1948 tại Phú Thọ nhưng quê ở Quảng Nam. Trong suốt thời gian tuổi thơ ông sống tại Phú thọ cùng cha mẹ. Năm1954 gia đình ông chuyển về sống tại Hà Nội. Sau khi đi bộ đội về ông làm đủ mọi nghề để kiếm sống và cuối cùng thì gia nhập vào ngành kịch nói Việt Nam với vở kịch đầu tay "Sống mãi tuổi 17" viết lại theo kịch bản của Vũ Duy Kỳ. Chỉ trong vòng mười năm, từ 1978 đến 1988 khi tài năng của ông nở rộ nhất, Lưu Quang Vũ đã sáng tác hàng trăm bài thơ hay và đáng chú ý hơn cả là hơn 50 vở kịch nói của ông đã được trình diễn trong thời gian này.

Chỉ trong vòng mười năm, từ 1978 đến 1988 khi tài năng của ông nở rộ nhất, Lưu Quang Vũ đã sáng tác hàng trăm bài thơ hay và đáng chú ý hơn cả là hơn 50 vở kịch nói của ông đã được trình diễn trong thời gian này.

Đang ở thời điểm sáng tác sung sức nhất.

Giữa lúc tài năng đang vào độ chín, ngày 29 tháng 8 năm 1988, Lưu Quang Vũ qua đời trong một tai nạn ô tô trên quốc lộ số 5 tại Hải Dương, cùng với người bạn đời là nhà thơ Xuân Quỳnh và con trai Lưu Quỳnh Thơ. Sau khi ông mất, đã có nhiều dư luận xung quanh vụ tai nạn này. Nhân dịp 20 năm ngày giỗ của ông, Mặc Lâm mời thính giả theo dõi một số ý kiến chung quanh các vở kịch ông đã dàn dựng cũng như đọc lại vài bài thơ nổi tiếng mà người nghệ sĩ tài hoa này đã sáng tác trước khi ông mất.

Vào đầu thập niên 80 khi người dân Việt Nam đang phải chống chọi lại với hàng loạt biến động kinh tế đang làm đời sống ngày một lún sâu vào khó khăn. Cùng lúc với các chính sách di dân về vùng kinh tế mới, tập trung cải tạo, hay những vụ vượt biên với hàng trăm người phải bỏ thây ngoài biển cả...đời sống văn nghệ chừng như ngừng lại. Người dân hàng ngày phải xem những cuộn phim của Liên sô chiếu liên tục trên đài truyền hình nhà nước mà nội dung thì na ná như nhau.

Các chương trình văn nghệ của nhà nước cũng không khá gì hơn. Hàng chục vở kịch nhạt nhẽo, tuyên truyền chính sách hoặc lập đi lập lại thành tích chiến thắng Mỹ ngụy, hay đề cao vai trò xây dựng xã hội chủ nghĩa của toàn dân đã được dân chúng đón nhận bằng những đôi mắt hững hờ gần như vô cảm.

Đời sống khó khăn, vật lộn giữa trùng vây đời thường cũng như những vấn nạn xã hội đã bao vây từng cá nhân, gia đình. Niềm tin vào tương lai gần như không còn tồn tại khi giá trị tinh thần của con người gần như bị quên lãng. Giữa cơn trầm lắng ấy thì các vở kịch của Lưu Quang Vũ xuất hiện trên sân khấu kịch nói Việt Nam. Người dân ban đầu cũng không chú ý lắm nhưng chỉ sau vài tuần thì hầu như toàn quốc, mọi người đều biết đến tên tuổi của nhà soạn kịch tài hoa này.

-Người viết kịch thường hay quên những nhân vật nhỏ. Những nhân vật nhỏ thường rất thiếu đất diễn. Trong kịch của anh Vũ dù nhân vật chỉ xuất hiện một lớp kịch thôi cũng có đất diễn...

Hoàng Dũng, giám đốc nhà hát kịch Hà Nội

Kịch của Lưu Quang Vũ chứa đựng những gì mà sức hấp dẫn quần chúng ghê gớm như vậy? Nghệ sỹ Hoàng Dũng, giám đốc nhà hát kịch Hà Nội cũng là người có những bước đồng hành cùng Lưu Quang Vũ từ những ngày đầu tiên cho đến giờ phút cuối đã đưa ra nhận xét:

-Người viết kịch thường hay quên những nhân vật nhỏ. Những nhân vật nhỏ thường rất thiếu đất diễn. Trong kịch của anh Vũ dù nhân vật chỉ xuất hiện một lớp kịch thôi cũng có đất diễn...

Cái sâu sắc trong kịch của Lưu Quang Vũ

Kịch của Lưu Quang Vũ không những đem hơi thở tươi rói của xã hội vào từng phân cảnh mà người xem còn tìm ra ở đấy chất sáng tạo đương đại trên từng vai diễn cũng như trong cách dàn dựng sân khấu. Tiết tấu nhanh, nhiều phân cảnh, lời thoại gấp gáp, xúc tích lồng trong một chủ đề thời sự đã kích động những thớ thịt của người xem khiến họ tham gia vào kịch bản một cách tích cực.

Khán giả không những đồng cảm mà còn tưởng chừng như mình được tham dự giải quyết các tình huống đang xảy ra trên sân khấu. Nét mới lạ trong kịch của Lưu Quang Vũ là sự chuyển động. Tác giả và đạo diễn phối hợp với nhau gây bất ngờ trên sàn diễn qua các thao tác của diễn viên cũng như đặt vấn đề có liên quan đến trọng tâm vở kịch bằng những chuỗi sự kiện xoay quanh, hỗ tương nhau một cách một cách nhuần nhuyễn.

Kịch Lưu Quang Vũ nổi tiếng đến mức có những đêm hơn 40 đoàn kịch nói công diễn các vở kịch của ông. Có những vở được diễn liên tục hơn 150 lần trong cùng một sân khấu và hàng lọat vở như: Tôi và chúng ta, Đỉnh cao mơ ước, Lời thề thứ chín, Tin ở hoa hồng, Ông không phải bố tôi, Lời nói dối cuối cùng, Nàng Sita, Hoa cúc xanh trong đầm lầy, Hồn Trương Ba, da hàng thịt… đã làm cho hàng trăm nghệ sỹ và diễn viên tham gia vào những kịch bản này trở nên nổi tiếng.

Lưu Quang Vũ còn là một nhà thơ

Không những tài hoa về kịch, Vũ còn được biết đến nhiều qua những bài thơ tình mượt mà. Lưu Quang Vũ làm thơ từ rất sớm nhưng mãi đến những năm sau này thơ ông mới chín, mới tác động mạnh đến từng lời thoại trong nhiều vở kịch của ông. Thơ Lưu Quang Vũ chừng như chỉ sáng tác cho vợ ông là nhà thơ Xuân Quỳnh. Mối tình kỳ lạ của hai người có sức mạnh mãnh liệt khiến cả hai thăng hoa cùng lúc trong tài năng thi ca của họ. Trong bài thơ Cho Quỳnh những ngày xa ông viết:

Khi cách nhau hàng vạn dặm không gian
anh mới hiểu khoảng cách không đáng sợ
anh thấy em bên mình, như nghe từng nhịp thở
anh là cửa sổ con tàu nơi xứ lạ em đi
Là quê hương ngóng đợi em về
Tổ quốc là gì, nếu nơi đó không có người mình yêu dấu?
Tình yêu là gì, nếu không vì nó ta yêu thêm Tổ quốc?
Chúng ta yêu nhau, chúng ta chiến thắng
Cái đáng sợ nhất trên đời này: những khoảng cách
Những khoảng cách giữa thực tại và ước mơ
giữa những điều ta mong với những gì ta có được .....

Lưu Quang Vũ cũng có những bài thơ mà nhịp điệu và ngôn ngữ tuy mới nghe chừng như hiện đại lắm nhưng càng đọc lâu người ta càng phát hiện nét chân quê trong thơ ông không thua Nguyễn Bính là bao:

Nửa đêm nỗi nhớ

Người đã lên đường, tàu đã đi xa
Anh chỉ là ngọn lửa ở thềm ga
Sao cứ đêm ngày khao khát
Nghĩ về em không một phút nào yên
Ngoài kia mưa trong nắng sáng bừng lên
Như những nắm hoa ai ném vào cửa kính
Dẫy phố xám hết nằm trong gió lạnh
Em đi xa em trở lại rồi
Anh vẫn rụt rè không dám nói
Chẳng lẽ em chưa biết hay sao
Em lấy nụ cười giấu nỗi lo âu
Che yếu mềm bằng lời giễu cợt
Em gượng bông đùa mà anh muối xát
Ước chi còn tất cả để trao em
Mơ ước, tình yêu, nỗi vui sướng đầu tiên
Gửi em hết, em đừng đi vắng nữa
Nắng mong manh, cành xoan cao bỡ ngỡ
Những dòng thơ anh viết đã vui hơn
Ta sẽ ra ngoại thành xem rau cải lên non
Em trẻ đẹp như ngày ta mới gặp
Anh lại có sự tươi bền của đất
Nói với thời gian bằng sắc cỏ xanh rờn.

-Một người xưng tên là Hoàng làm việc ở tổng cục 2 và một gười nữa đến nhà nói với tôi rằng không được đi đám ma cụ Hoàng Minh Chính. Anh ta hỏi tôi có biết cái chết của nhà viết kịch Lưu Quang Vũ hay không. Anh ta nói anh Vũ nổi tiếng như thế mà còn bị chết huống chi tép riu như tôi...

Nhà văn Nguyễn Xuân Nghĩa

Ngôn ngữ yêu trong thơ Lưu Quang Vũ mạnh mẽ và cuồng nhiệt bao nhiêu thì trong những bài thơ khắc họa đời sống của ông lại nồng nàn bấy nhiêu.  Ông yêu đời sống lạ kỳ, kể cả lúc đời sống ấy nghèo và chật vật biết bao. Trong bài Máy nước đầu ngõ ông viết:

 Đêm nào nằm mơ trong gác xép
Nghe vòi nước ngoài đường nhỏ giọt
Những giọt mát lành nhắc chuyện khổ xưa:
Ngõ mòn lọc cọc xích lô
Bác thợ gầy gục đầu bên máy nước
Uống nghẹn ngào từng hớp
Mà môi nghèo vẫn khô...

Nay rãnh bùn đã vét
Ngõ mang tiếng cười tới các phố xa
Vòi nước ào ào dội xuống như mưa
Hoa tím mùa hè ướt đẫm
Quanh máy nước bồ câu nhặt nắng
Sân thượng phơi đầy áo trắng áo hoa
Hiên gác nào cũng mở tới một trời xa...

 Thơ Lưu Quang Vũ rất gần với ngôn ngữ kịch của ông. Có phải vì thế mà kịch của ông toát lên hơi hướm thi ca khi mô tả những bất an thường nhật? Trong bài Mưa dữ dội trên mái nhà ông viết:

 Mưa dữ dội trên đường phố trên mái nhà
Như thác trắng vỡ tan như bạc của trời như bước chân của ký ức
Em vuốt nước mưa chảy ròng trên mặt
Ngoảnh đầu nhìn về đâu ?

Trong tiệm cà phê, bài hát về một người đàn bà cầm trái táo
Người đàn bà mặc áo xanh đi dưới biển lá cây vàng
Những người ngồi sau cửa kính nói gì ta chẳng biết
Chỉ thấy họ cười và bình hoa đổ máu run run
Những điếu thuốc những làn khói những vỏ chai rỗng không
Những tờ báo, tấm ảnh cũ, một nửa khuôn mặt trong tấm gương
Một chiếc xe bịt kín đi qua
Năm tháng và tuổi trẻ đi qua
Mắt em buồn hoang vắng.

Ngày này cách nay đúng 20 năm, khi hai vợ chồng ông và đứa con trai cùng với gia đình họa sĩ Doãn Châu cùng ngồi trên chiếc xe bí ẩn thì tai nạn xảy ra cướp đi ba mạng sống của cả gia đình người nghệ sĩ tài hoa. Tai nạn khó hiểu này vẫn là nỗi ám ảm của rất nhiều người, đặc biệt đối với giới văn nghệ sĩ. Mới đây một câu hỏi lại được đặt ra khi nhà văn Nguyễn Xuân Nghĩa đang sống tại Hải Phòng cho biết:

-Một người xưng tên là Hoàng làm việc ở tổng cục 2 và một gười nữa đến nhà nói với tôi rằng không được đi đám ma cụ Hoàng Minh Chính. Anh ta hỏi tôi có biết cái chết của nhà viết kịch Lưu Quang Vũ hay không. Anh ta nói anh Vũ nổi tiếng như thế mà còn bị chết huống chi tép riu như tôi...

Dù sao thì người cũng đã mất, còn chăng là những kịch bản huyền thoại của ông tuy không còn được diễn như những ngày đầu nhưng chúng vẫn có giá trị văn học trong một giai đoạn đáng ghi nhớ.

Xem toàn trang