Lời giới thiệu: Gần đây, cùng với vụ thắng cử của phe Cộng sản tại Cộng hòa Moldovia thuộc Liên bang Xô viết cũ, hiện tượng hồi sinh của xu hướng Cộng sản dường như đang tái xuất hiện. Do đó, tại Liên bang Nga, việc chính quyền Vladimir Putin vừa khôi phục chế độ tập trung quản lý kinh tế càng làm quốc tế lưu ý. Diễn đàn Kinh tế xin tìm hiểu hiện tượng đó qua bài phân tách sau đây của Nguyễn An Phú...Tại Cộng hòa Georgia, với Tổng thống Edward Schevarnadze từng là Ngoại trưởng của Chủ tịch Mikhail Gorbachev, đảng Cộng sản Thống nhất hoàn toàn chẳng còn ảnh hưởng. Tại nước Cộng hòa Azerbaijan kế cận, giới chính trị trong và ngoài chính quyền cũng đều từ chối bất cứ một thế liên minh nào đó với phe Cộng sản. Ở hai xứ rất nghèo này, đảng Cộng sản được người dân đồng hóa với một âm mưu xâm nhập của Nga. Tinh thần ái quốc của các sắc dân Georgie hay Azerbaijan khiến họ chối từ mọi giải pháp có hơi hướng Cộng sản. Nhưng, tại Cộng hòa Moldovia, trong tháng qua, người ta lại chứng kiến một hiện tượng trái ngược. Đó là phe Cộng sản đã thắng phiếu và một hội nghị quốc tế của các đảng Cộng sản trong khu vực được triệu tập tại thủ đô Chisinau của xứ này làm người ta liên tưởng đến thời vàng son của Liên xô khi xưa.Nhưng, người ta sẽ lầm nếu cho rằng người dân trong vùng muốn trở lại đường lối cộng sản vì khả năng quản lý cao hơn của hệ thống Cộng sản. Lý do chính làm làn sóng đỏ, dù chỉ là làn sóng nhỏ, đang trào dâng đây đó phải được tìm thấy ở những yếu tố khác. Trước nhất, giới kinh tế quốc tế không tìm thấy một mối liên hệ nào giữa tình hình kinh tế trong vùng với sự hồi sinh của một số phe đảng Cộng sản. Nói cách khác, không phải là vì kinh tế sa sút mà người dân đoái hoài tới giải pháp tập trung quản lý kiểu Cộng sản. Nguyên nhân của sự hồi sinh trái mùa này phải được tìm thấy từ những yếu tố chính trị địa phương như sau:Tại Moldovia, như một ngoại lệ, tinh thần dân tộc được khơi dậy chưa đủ mạnh, nên đảng Cộng sản đã thắng lớn, dù có quan hệ rất gắn bó với Nga. Tại các xứ khác, đảng Cộng sản sở dĩ trở về và lấy lại đôi chút ảnh hưởng là do chính trị địa phương. Như tại Cộng hòa Ukraine, một nhóm lãnh tụ đương quyền đã kết giao với phe Cộng sản bên phía đối lập để lật Thủ tướng Viktor Yushchenko theo xu hướng tự do, và để làm giảm uy thế của đương kim Tổng thống Leonid Kuchma. Thế liên minh này có thể đưa tới việc đảng viên Cộng sản tham gia nội các sau khi kết hợp với phe ly khai trong vòng loại của cuộc bầu cử Quốc hội tới đây. Nhưng dù sao, điều này vẫn chưa có nghĩa là đảng Cộng sản sẽ trở lại cầm quyền với chủ trương độc tài và tập trung quản lý như thời xưa.Tại Cộng hòa Belorussia, ta lại chứng kiến một điều trái ngược. Xứ này có hai đảng Cộng sản đối nghịch với nhau; một trong hai đảng đó đang miễn cưỡng hợp tác với phe dân chủ đối lập; còn đảng kia thì chỉ có tư thế rất kém trong chính quyền của Tổng thống Alexander Lukashenko. Cộng hòa Kyrgyzstan cũng có hai đảng Cộng sản, hiện đang tiến lại gần nhau với chủ trương thân Nga và ngả theo đường lối Xô viết. Các đảng dân chủ đối lập nơi đây có hợp tác với cả hai đảng Cộng sản này để tìm thế thắng phiếu. Việc một vài nhân vật dân chủ cùng với đảng viên Cộng sản tới viếng tượng Lenin vào Lễ Lao động vừa qua được dư luận chú ý, nhưng chưa đủ chứng minh sự hồi phục của cộng sản trong chính quyền. Cũng vậy, đảng Cộng sản tại Cộng hòa Kazakhstan vừa lên tiếng ủng hộ đảng Cộng sản Georgia trong kế hoạch phục hồi tư thế chính trị của Stalin. Trùm đỏ Stalin vốn là người Georgia nên có được đảng Cộng sản Georgia tôn sùng thì chẳng ai ngạc nhiên. Nhưng việc đảng Cộng sản Kazakh kết hợp hành động với cựu thủ tướng, một tài phiệt bị Tổng thống Nursultan Nazarbayev cách chức, việc đó chưa thể được gọi là sự hồi sinh của cộng sản. Tại Kazakhstan ngày nay, phe đối lập với đảng cầm quyền của Tổng thống Nazarbayev gồm có đảng Cộng hòa của cựu Thủ tướng thất sủng Kazhgeldin, có đảng Cộng sản và có vài nhóm chính trị nhỏ khác. Như vậy, nói chung thì tình hình các nước Cộng hòa Xô viết cũ quanh Liên bang Nga chưa hẳn là sự phục hồi dứt khoát của đảng Cộng sản trong thế mạnh, như nhiều người cộng sản đã mơ ước. Điểm đáng chú ý nhất, và có lẽ phổ quát nhất, là các đảng Cộng sản trong vùng đều chỉ có hy vọng tìm lại ảnh hưởng chính trị khi từ bỏ chủ trương chuyên chính về chính trị và tập trung về quản lý kinh tế. Trên đại thể, việc các đảng này trở lại như vậy cho thấy ưu điểm của chế độ dân chủ, hơn là ưu điểm của chủ nghĩa Cộng sản. Sau khi thấy sự thể như vậy rồi, người ta mới quay về Liên bang Nga, nơi mà chính quyền Vladimir Putin chẳng ồn ào cổ võ cho giải pháp Cộng sản và nơi mà đảng Cộng sản vẫn bị đẩy vào thế đối lập... Tại đây, hôm 19 tuần qua, Chính phủ vừa công bố kế hoạch tái cấu trúc Tổng công ty điện có tên là Năng lượng Thống nhất, theo hướng tập trung quản lý hơn trước. Thực tế thì đây là quyết định quốc hữu hóa một tập đoàn quốc doanh đã được tư nhân hoá trước đó.Đầu đuôi câu chuyện là vào ngày 28 tháng Tư, Hội đồng Quản trị của Tổng công ty Năng lượng Thống nhất này có phiên họp, trong đó, đại diện chính quyền Nga đã khéo đẩy ra ngoài một số đại biểu của chủ đầu tư để chiếm đa số tuyệt đối. Hội đồng Quản trị từ đó do chính phủ hoàn toàn kiểm soát để biểu quyết một số biện pháp có lợi cho chính phủ, trước tiên là kế hoạch chấn chỉnh tài chính theo khuyến nghị của chính phủ, hoặc giảm bớt quyền hạn của đương kim Tổng giám đốc là Anatoli Churbais. Ông này từng là Đệ nhất Phó thủ tướng theo xu hướng đổi mới và được mời vào chỉ huy công ty nhờ tư thế độc lập của mình. Sau phiên họp gọi là cải cách đó, ông Churbais coi như sẽ hết luôn quyền hành vì có thể bị loại bỏ mà chính phủ chỉ cần đa số tương đối trong Hội đồng Quản trị mà thôi. Tiếp theo, ngày 19 vừa qua, chính phủ Nga hoàn tất luôn việc kiểm soát toàn bộ hệ thống điện lực qua việc biểu quyết kế hoạch chấn chỉnh. Các công ty sản xuất điện lực sẽ hợp nhất thành một tập đoàn dưới quyền điều khiển của Hội đồng Quản trị của Tổng công ty Năng lượng. Đồng thời, Tổng công ty cũng mở rộng quyền kiểm soát trên mạng lưới phân phối điện. Những biện pháp trên được Bộ trưởng Phát triển Kinh tế và Ngoại thương Nga gọi là điều chỉnh những sai lầm của việc cổ phần hóa tiến hành dưới thời cựu Tổng thống Boris Yeltsin, và kế hoạch quốc hữu hóa này sẽ phải hoàn tất vào cuối năm 2004. Từ nay đến đó, Nga sẽ đình chỉ mọi dự tính cải tổ theo xu hướng thị trường, thí dụ như điều chỉnh giá điện. Trong vụ cải cách ngược này của Tổng công ty Năng lượng Thống Nhất, các cổ đông tư nhân làm chủ 47% phần vốn được hứa hẹn là sẽ có bồi thường thỏa đáng. Thị trường chưa biết ngạch số bồi thường là bao, nhưng kế hoạch vừa thông báo là trong 24 giờ đồng hồ, cổ phiếu của Tổng công ty liền sụt giá hơn 5%. Và dư luận tự hỏi vì sao Tổng công ty này lại là đối tượng của việc quốc hữu hóa, khi hệ thống phát điện và phân phối điện của Nga đang mục nát và cần tối thiểu 40 tỷ đô la đầu tư. Thực ra, các nhà phân tách đầu tư cho biết rằng Nga không mong đợi gì ở nguồn đầu tư nước ngoài vì sổ sách các công ty xứ này thiếu phân minh, làm Nga bị hụt mất 10 tỷ đầu tư một năm. Còn Quỹ Tiền tệ Quốc tế cho biết suốt năm ngoái Nga chỉ nhận được có gần ba tỷ đầu tư nước ngoài, chưa bằng phân nửa số đầu tư đã trút vào Cộng hòa Tiệp... Trong khi đó, nạn tẩu tán tài sản và chuyển ngân phi pháp làm Nga mất 24 tỷ đô la mỗi năm.Tổng kết tình hình từ các nước Xô viết cũ tới Liên bang Nga, nếu đây đó có sự tái xuất hiện của xu hướng Cộng sản trong chính trị hay quản lý thì đấy chẳng là biểu hiện của sự thắng thế của cộng sản. Tại các nước Cộng hòa của Liên xô cũ, đó chỉ là sự hòa nhập của các đảng Cộng sản trong sinh hoạt chính trị bình thường. Tại Liên bang Nga, việc chính phủ quay về đường lối tập trung quản lý chỉ là biểu hiện của sự cùng quẫn, và dư luận các nhà kinh tế đang chờ đợi những tin kém vui về kinh tế Nga. Một vụ khủng hoảng tài chính tại đây là điều thị trường quốc tế dự đoán. Một dấu hiệu tiên báo là sau Tổng công ty Năng lượng đến lượt Công ty Khí đốt Gazprom cũng sẽ bị quốc hữu hóa, như tờ Moscow Times đã nói tới, trong số phát hành ngày 21, tuần qua...
