Có thể miễn học phí ở Việt Nam?

Nhã Trân, phóng viên đài RFA

Vấn đề tăng, giảm hay miễn học phí bậc tiểu và trung học ở Việt Nam gây nhiều tranh cãi trong vài năm qua. Mới đây người đầu ngành giáo dục Phó thủ tướng kiêm Bộ trưởng Bộ Giáo dục-Đào tạo Nguyễn Thiện Nhân tuyên bố không thể miễn học phí. Giáo dục miễn phí bậc tiểu và trung học có khả thi hay không đối với tình trạng Việt Nam hiện nay, Nhã Trân tìm hiểu và trình bày.

• Nghe bài tường trình này
• Download story audio

Khung cảnh một lớp học ở Việt Nam. RFA file photo.

Trong buổi trả lời chất vấn tại Quốc hội hôm 16 tháng 11 ngoài giải trình về những vấn đề như giáo trình, sách giáo khoa và đạo đức sư phạm người đầu ngành giáo dục cũng cho hay không thể miễn học phí hoàn toàn vì ngân sách không cho phép.

Với giải thích rằng ngân sách không đủ chi cho mọi thứ, ông Nguyễn Thiện Nhân nói nếu miễn học phí cho 4 học sinh sẽ đưa đến tình trạng 1 em không được đi học. Sau cùng vị bộ trưởng Bộ GD-ĐT cho biết học phí sẽ được miễn cho những vùng sâu vùng xa, điều chỉnh cho những vùng có thu nhập cao, và tăng ở một vài loại trường như Cộng đồng và Đại học.

Dự định của bộ giáo dục dẫn đến một số ý kiến từ giới phụ huynh và giáo chức. Những phụ huynh có thu nhập thấp hoặc nghèo túng hoan nghênh việc miễn học phí. Nhiều công nhân, nông dân lên tiếng cho biết đã phải cho con nghỉ học vì không thể kham nổi tiền học và đề nghị cơ quan chức năng xem lại việc thu học phí. Ông Hoàng, cư dân Sài Gòn, một trong những phụ huynh mong con được miễn khoản tiền học, giãi bày:

“Hai vợ chồng mỗi tháng kiếm được khoảng từ 2 đến 2 triệu rưỡi, có một cháu học lớp 10. Tiền học hàng tháng của cháu chiếm khoảng hơn nửa thu nhập của gia đình, như vậy là nhiều so với lợi tức. Nên nếu được miễn học phí thì phải đồng ý rồi. Như vậy là nhà nước quan tâm đến giáo dục, đến dân.”

Giới phụ huynh nghèo tán thành việc miễn học phí vì điều này đỡ cho họ gánh nặng tài chánh lâu nay, lắm khi không kham nổi đối với nhiều gia đình. Nhiều nhà giáo dục, ngoài hiểu biết này, còn nêu lý do vì sao nên miễn học phí và đưa ra nhận thức về hệ quả sâu xa, rộng lớn của việc áp dụng một nền giáo dục miễn phí.

Từ trước khi chính sách áp dụng học phí trong thời gian tới được Bộ trưởng GD Nguyễn Thiện Nhân cho hay, Tiến sĩ Trần Hữu Quang, chuyên viên Viện Nghiên cứu Xã hội TP HCM, đã trình bày với báo chí trong nước rằng theo hiến pháp Việt Nam bậc tiểu học phải được miễn phí, điều đến nay vẫn chưa thành hiện thực.

Trong một cuộc trao đổi với báo Tuổi Trẻ Online mới đây không lâu Tiến sĩ Trần Hữu Quang nói Việt Nam phải tiến tới xoá bỏ học phí, bắt đầu với bậc phổ thông công lập, điều phù hợp với tôn chỉ của nhà nước là phổ cập giáo dục các cấp và khuyến khích học sinh đi học đúng độ tuổi.

Ý kiến này tương tự như một vài phản ánh trong công luận lâu nay, từ những nhà giáo dục. Tuy nhiên cũng có những giáo viên nghĩ rằng miễn học phí là điều không nên làm vì ảnh hưởng đến ngân sách giáo dục, mà thầy cô là người bị tác động trực tiếp.

Lo ngại trước viễn ảnh đồng lương ít ỏi lâu nay còn có thể bị cắt giảm hoặc không tăng cho kịp vật giá, nữ giáo viên một trường trung học phổ thông ở Sài Gòn đưa ra bình phẩm: “Phụ huynh tán thành việc miễn học phí là dễ hiểu. Nhưng ngân sách đâu? Khó lắm.”

Trước quan điểm của ngành giáo dục là bãi bỏ học phí hoàn toàn là điều không khả thi vì không có ngân sách và e ngại của những nhà giáo về vấn đề lưong bổng, việc miễn học phí có nên và có thể áp dụng, trong bối cảnh kinh tế-xã hội của Việt Nam hiện nay?

Điều này tuỳ thuộc nhiều yếu tố, trong đó vấn đề ngân khoản là mấu chốt. Giáo sư viện sĩ Phạm Minh Hạc, nguyên Bộ trưởng Bộ GD và cũng là chủ tịch Hội Cựu giáo chức Việt Nam, nói với báo Tuổi Trẻ online rằng học phí không nên được xem là nguồn thu chính để chi cho giáo dục.

Theo ông, nhà nứơc có thể hỗ trợ ngân sách giáo dục qua việc tận dụng các nguồn thu khác như đánh thuế doanh nghiệp dựa trên doanh thu, mở cơ sở kinh doanh trong đại học và mở trường trong doanh nghiệp.

Người từng đứng đầu ngành giáo dục cũng nhắc rằng trước đây nghị quyết của chính phủ từng đề cập đến những điều này, tuy nhiên lâu nay chưa xét đến.

Sự khả thi của việc miễn học phí bậc tiểu và trung học ở Việt Nam, nếu dựa trên cơ sở khả năng ngân sách, có thể nói đã được giải đáp phần nào chăng, qua đề nghị hỗ trợ ngân sách giáo dục bằng những phưong cách mới?

Nữ giáo viên cấp 3 được hỏi tỏ ra lạc quan với các đề nghị này, tuy nhiên cho là kế hoạch tăng ngân sách theo đuờng hướng mới chỉ thành công với sự sáng suốt của giới thẩm quyền: “Ý kiến của phụ huynh [về miễn học phí] là phải rồi. Nhưng muốn thực hiện được thì tầng lớp lãnh đạo phải sáng suốt, phải có có khả năng.”

Đề nghị miễn học phí hoàn toàn đến bao giờ mới được chính thức thông qua, hiện chưa có câu trả lời. Trứơc mắt, dư luận tán thành biện pháp giảm phí trường lớp cho những vùng sâu vùng xa, đồng thời cho rằng cần xem xét trường hợp các trường công lập tự chủ tài chính, một loại trường mới, tính học phí cao gấp vài lần so với trường công.

Tiến sĩ Trần Hữu Quang khẳng định rằng công phải ra công; nếu đã là trường công, tức trường của nhà nước, thì phải hoàn toàn bỏ việc thu học phí.