Thiện Giao. phóng viên đài RFA
Một bản báo cáo có tên “Borderlines” được công bố tuần vừa qua đã gây xôn xao dư luận Việt Nam và nhiều nước, nhất là giới nhập khẩu và giới gia công đồ gỗ dành cho xuất khẩu.
Bản báo cáo này do Cơ Quan Điều Tra Môi Trường, EIA, có trụ sở đặt tại Anh Quốc, thực hiện chung với cơ quan bất vụ lợi Telapak của Indonesia.
Bản Borderlines viết rằng các khu rừng nguyên sinh quí hiếm của Lào đang bị tàn phá nghiêm trọng, và một phần lớn, ước tính trên nửa triệu mét khối, được đưa vào Việt Nam mỗi năm, để các công ty Việt Nam gia công rồi bán sang Châu Âu và Hoa Kỳ.
Borderlines có những chi tiết ra sao? Nhóm EIA và cả công ty Việt Nam bị nêu tên trong báo cáo nói gì về bản báo cáo ấy? Biên tập viên Thiện Giao tìm hiểu và trình bày.
Báo cáo điều tra môi trường EIA
Một bản báo cáo liên quan đến tình trạng khai thác gỗ lậu từ Lào, rồi vận chuyển vào Việt Nam để gia công xuất khẩu, đang gây xôn xao dư luận Việt Nam.
Theo lời một trong những tác giả của bản báo cáo, rất có thể Liên hiệp Châu Âu, một trong những thị trường nhập khẩu đồ gỗ lớn nhất của Việt Nam, sẽ làm luật mới với khuynh hướng bất lợi cho giới sản xuất Việt Nam.
Bản báo cáo có tên “Borderlines,” tạm dịch “Những Nẻo Đường Biên Giới,” dưới hình thức vừa phim tư liệu, vừa văn bản, do Cơ Quan Điều Tra Môi Trường, EIA có trụ sở đặt tại Anh Quốc, thực hiện chung với cơ quan bất vụ lợi Telapak của Indonesia. Từ đây về cuối bài, chúng tôi sẽ gọi tắt là “Bản Báo Cáo EIA.”
“Người Việt Nam đến và chọn những khúc gỗ họ thích, rồi chúng tôi tính ra mét khối. Sau đó chúng tôi tính tiền, thâu tiền, rồi đi. Mấy khúc gỗ này không phải đi đâu xa; không cần phải chở vào tận Sài Gòn đâu. Chỉ cần đến các tỉnh biên giới gần đây thôi, Đồng Hới, Đông Hà, Vinh và Hà Tỉnh.”
Đó là lời của một người Lào thuật lại với các nhà điều tra trong đoạn video “Những Nẻo Đường Biên Giới.”
Chúng tôi giả dạng làm người đi mua hàng cho thị trường Châu Âu. Chúng tôi tiếp xúc với các công ty sản xuất đồ gỗ của Việt Nam trong vai trò là đại diện của công ty của chúng tôi. Trong lúc nói chuyện với họ, tôi nhìn vào các súc gỗ, bởi vì đây chính là bằng chứng họ đang dùng gỗ có nguồn gốc từ Lào.
Cuộc điều tra EIA kéo dài nhiều tháng, trên nhiều quốc gia thuộc khu vực châu thổ sông Mê Kông, trong đó 3 quốc gia được đặc biệt chú ý là Lào, Việt Nam và Thái Lan. Vai trò của 3 quốc gia trong cuộc điều tra là: Lào, nạn nhân của khai thác gỗ lậu; Thái Lan, thủ phạm trong vai trò trung gian; còn Việt Nam là thủ phạm chủ chốt vì là nước mua gỗ, gia công và rồi xuất khẩu ra nước ngoài.
Gỗ Lào trong các xưởng sản xuất ở VN
Ông Julian Newman, người đứng đầu nhóm điều tra tại hiện trường, thuộc tổ chức EIA, nói rằng muốn biết đồ gỗ Việt Nam dùng nguồn gỗ từ đâu, chỉ có cách là phải đi vào các xưởng sản xuất tại Việt Nam để nhìn tận mắt các súc gỗ đang chờ gia công.
“Chúng tôi giả dạng làm người đi mua hàng cho thị trường Châu Âu. Chúng tôi tiếp xúc với các công ty sản xuất đồ gỗ của Việt Nam trong vai trò là đại diện của công ty của chúng tôi. Trong lúc nói chuyện với họ, tôi nhìn vào các súc gỗ, bởi vì đây chính là bằng chứng họ đang dùng gỗ có nguồn gốc từ Lào.
Có hai loại gỗ chúng tôi để ý. Thứ nhất là loại gỗ chò cứng nặng Balau vàng, và loại thứ hai là gỗ họ dầu cứng trung bình Keruing. Đây là hai loại gỗ mà người ta dùng để làm bàn ghế nói chung. Trong nhiều trường hợp, họ cho biết là các loại gỗ này đến từ Lào, trong khi luật pháp của Lào cấm xuất khẩu các loại gỗ này.”
Trong vai trò người mua hàng, nhóm của Julian Newman dần dần chiếm được lòng tin của giới gia công trong nước.
Newman kể rằng ông và các nhà điều tra trong nhóm, với ngôn ngữ chuyên nghiệp và kiến thức của người trong ngành, đã tự chứng minh rằng họ là khách hàng rất nghiêm túc, muốn mua hàng cho thị trường Châu Âu. Hầu như tất cả những xưởng sản xuất tại Việt Nam đều thừa nhận với nhóm EIA rằng gỗ có nguồn gốc từ Lào.
Các đường dây vận chuyển gỗ lậu
Bản báo cáo EIA nêu tên nhiều công ty Việt Nam bị cáo buộc sử dụng gỗ lậu từ Lào, đặc biệt là hai loại Yellow Balau, tức gỗ Chò, và Keruing. Các công ty được nêu tên gồm có Khải Vy tại Sài Gòn, Tiến Đạt, Đại Thành, Mỹ Tài, Quốc Thắng, Hoàng Phát ở Qui Nhơn, Tài Anh và Vinafor tại Hà Nội.
Trong bản báo cáo EIA, các tác giả viết nguyên văn đoạn đối thoại của một đại diện công ty Tài Anh, như sau:
Tài Anh: Bây giờ, ông không thể nhập gỗ nguyên súc từ Lào nữa. Ông phải cưa chúng ra. Tình hình bây giờ khó khăn hơn rồi.
EIA: Vậy ông có gặp khó khăn không?
Tài Anh: Hoàn toàn không.
EIA: Tức là ông vẫn mua được gỗ nguyên súc từ Lào?
Tài Anh: Đúng thế.
Các hoạt động điều tra bằng cách giả dạng người mua hàng, rồi quay phim của nhóm EIA bị một đại diện Khải Vy chỉ trích. Trả lời đài Á Châu Tự Do, ông Nguyễn Khoa, Phó Chủ Tịch Tập Đoàn Khải Vy, lên tiếng:
“Các thông tin nói về Khải Vy là không đúng, và bóp méo sự thật. Khi anh điều tra, động tác mà anh đóng giả người này người khác đã là không đúng rồi. Thứ hai, là anh đi vào, anh hỏi, anh không hỏi người có trách nhiệm, mà lại hỏi người không biết gì.”
Ông Newman cho biết, trong thời gian điều tra ở Việt Nam, nhiều khi không cần hỏi, một số công ty cũng tự cho biết là gỗ có nguồn gốc từ Lào. Các công ty Việt Nam mua được gỗ này nhờ vào các mối quan hệ với giới dân sự lẫn quân sự.
“Phải mất một thời gian tôi mới làm cho họ tin mình. Đôi khi họ tự nói ra. Trong nhiều trường hợp, tôi không hỏi, nhưng họ tự nói ra là gỗ có nguồn gốc từ Lào.
Họ biết rằng dùng gỗ như vậy là không hợp lệ. Họ nói với tôi là, bây giờ, việc mua gỗ từ Lào như vậy là không được nữa rồi, nhưng chúng tôi có tay trong, chúng tôi vẫn mua được gỗ.
Họ biết rằng dùng gỗ như vậy là không hợp lệ. Họ nói với tôi là, bây giờ, việc mua gỗ từ Lào như vậy là không được nữa rồi, nhưng chúng tôi có tay trong, chúng tôi vẫn mua được gỗ. Họ nói là họ có quan hệ với giới chức chính quyền, với giới quân sự. Và rõ ràng họ biết có thể làm được những chuyện ấy không đúng luật pháp.
Họ nói là họ có quan hệ với giới chức chính quyền, với giới quân sự. Và rõ ràng họ biết có thể làm được những chuyện ấy không đúng luật pháp.”
Không chỉ Việt Nam tham gia vào việc mua gỗ lậu, bản báo cáo EIA cho biết cả Singapore và Thái Lan cũng góp phần vào các phi vụ này, nhưng thường là với tư cách môi giới.
Một đại gia của Thái Lan, có tên Prakit Sribussaracum, chủ công ty LVT, tức là Lào – Việt – Thái, cho nhóm EIA biết là ông ta phải lót tay cho từng cấp chính quyền để được trao quyền khai thác rừng ở Lào. Trong giới chức ăn hối lộ có cả dân sự và quân sự.
Gỗ mà công ty LVT có được, là từ việc đốn rừng dành đất cho các công trình xây dựng đường xá và đập nước. Ông Prakit nói với EIA, nguyên văn như sau: “Tôi phải hối lộ rất nhiều để có được hợp đồng. Tôi trả hơn 322 ngàn đô la, cho các nhân viên chính phủ ở mọi cấp.” Và trong hai tháng sắp tới, Prakit sẽ tiếp tục hối lộ khoảng gần 1 triệu đô la.
Công ty Lào – Việt – Thái của Prakit có kế hoạch đưa gỗ vào Việt Nam bằng đường biển, rồi từ đó toả đi các thị trường khác. Một quản lý của Lào – Việt – Thái, tên là Thanagrit Janmook, cho EIA biết là một số ít gỗ của công ty được đưa về Thái Lan, còn phần lớn là vào Việt Nam.
Ông Julian Newman cho biết nhiều áp lực đang được đặt ra để Liên Hiệp Âu Châu làm luật chống lại hiện tượng khai thác gỗ lậu. Có thể tháng tới sẽ có luật liên quan đến điều này:
“Chúng tôi, trong một thời gian dài, đã yêu cầu Liên Hiệp Âu Châu làm luật để ngăn chặn hiện tượng này. Có lẽ trong tháng tới, sẽ có dự luật nhằm tạo ra cơ chế ngăn chặn đồ gỗ có nguồn gốc từ gỗ lậu đi vào thị trường Châu Âu, tôi hy vọng là thế. Tuy nhiên, luật cụ thể ra sao thì tôi không biết được.”
Trong phần trình bày sau, chúng tôi sẽ giới thiệu đoạn phỏng vấn cùng ông Julian Newman, kể lại chi tiết việc nhóm của ông giả làm người mua hàng cho thị trường Châu Âu, đến các công ty gia công gỗ của Việt Nam để tìm hiểu nguồn gốc các loại gỗ chò và gỗ dầu keruing.
Bên cạnh đó, Newman cũng cho biết chi tiết đoạn phim tư liệu mà nhóm EIA quay được, là cảnh hơn 40 xe tải chất đầy gỗ, sắp hàng ở cửa khẩu Naphao của Lào để đi vào Việt Nam.
Hình ảnh này, được quay trong một lần ngẫu nhiên mà nhóm EIA có mặt, đã đưa đến ước tính rằng mỗi năm hơn nửa triệu mét khối gỗ từ các cánh rừng nguyên sinh của Lào, đi vào Việt Nam, được gia công thành bàn ghế rồi sau đó lên tàu đi sang hẳn thị trường Châu Âu và Hoa Kỳ.
Cũng trong những bài sau, chúng tôi sẽ trình bày ý kiến của ông Nguyễn Khoa, phó chủ tịch tập đoàn Khải Vy, lên tiếng về những cáo buộc do EIA đưa ra.