Uyghurlarning düshmini kim ?

2009-06-23

Mana bu soal, yéqinqi mezgillerdin buyan, bolupmu güentanamo türmisidiki 4 neper uyghur qoyup birilip engiliye kontrolluqi astidiki jennet makan - Bérmuda taqim arallirigha orunlashturulghandin kéyin gherb metbuatlirida eng köp talash - Tartish qiliniwatqan asasliq témilarning biridin ibaret.


Emiliyette bolsa, gherb ellirining bu soalning heqiqiy jawabigha qiziqishining melum sewebliri bar, chünki xitay hakimiyiti amérikida yüz bergen "11 - Sintebir " térror weqesidin buyan pütün uyghur milliy herikitini dunya siyasiy sehniliride qandaqtur osama binladin we uning el qaide teshkilati bilen alaqisi bar " térrorchi heriket" dep qarilap kelmekte.

Meyli tinchliq sheklide heriket élip barghan bolsun yaki qoralliq küresh qilghan bolsun, omumen xitay hakimiyitige we uning zulmigha qarshi turghan yaki étiraz bildürgen uyghurlarning hemmisigila qara - Qoyuq halda " sherqiy türkistan térrorchiliri " dégen qalpaq keydürülgen bolup, xitayning meqsiti, uyghurlarning heqqaniy milliy herikitini xelqara térrorchiliqning bir parchisi qilip körsitish idi.

Xitayning bu jehette tinimsiz halda élip barghan qarilash herikiti, gherb elliri arisida qismen qaymuqturush rolinimu oynighan, mesilen, " sherqiy türkistan islam herikiti" teshkilatining birleshken döwletler teshkilati teripidin " térrorchi teshkilat " dep élan qilinghanliqi we 22 neper uyghurning afghanistan we pakistanlarda amérika teripidin " térror gumandari " dep tutqun qilinip güentanamo türmisige qamalghanliqi, xitay hakimiyitining chetellerde élip barghan ghayet zor qarilash kampaniyisining we töhmetxorluqining biwaste mehsuli idi.

Eslide xitayning könglige pükken muddiasi, " uyghurlarning düshmini peqet bizla emes, el - Qaidening düshmini uyghurningmu düshmini " dégen qarashni dunya jamaetchilikining kallisigha singdürüsh, bu arqiliq özlirining uyghur xelqi üstidin élip barghan jinayi qilmishlirini yoshurushtin ibaret idi.

Chünki xelqara térrorluqning bash menbiyi hésablanghan el qaide we uning ittpaqdishi talibanning " düshmen " lirini sanap tügitish mumkin emes, ularning neziride özlirining esebiy we radikal idéologiyisige qarshi turghanliki pütün insanlar, shundaqla démokratiye we kishilik hoqoqni yaqlighuchi démokratik ellerning hemmisila " düshmen küch " tin ibaret.

Ularmu xuddi xitay hakimiyitidek, " démokratiye " we " kishilik hoqoq " dégen kelimilerdin nepret qilidu, özlirining dunya qarishini we idéologiyisini bashqilargha tehdit we térrorliq usollar bilen zorlap qobul qildurushqa tirishidu.

Démek, xitay hakimiyitining uyghur milliy herikitini el qaide bilen alaqidar qilip körsitishke urunushi, uyghurlar üchün süniy düshmen peyda qilish we démokratik ellerde uyghur milliy herikitige qarita öchmenlik we guman tuyghusi peyda qilishni meqset qilghan intayin exlaqsiz we zeherxende bir heriket idi.

Emma uyghur xelqi we uyghur milliy herikiti xitay hakimiyitining bu xil siyasiy süyiqestige özlirining emeliy herikiti arqiliq jawab qayturdi we dunya jamaetchiliki aldidimu özlirige zulum siliwatqan xitay hakimiyitidin bashqa düshminining mewjut emeslikini ispatlidi.

Mesilen, gérmaniye dolqunliri radiosida élan qilinghan, " 4 neper uyghur tutqun bérmuda arallirida yéngi hayatqa qedem basti " dégen mawzudiki bir maqalide uyghurlarning düshmini kim dégen soalgha jawaben, güentanamodiki bir uyghur tutqunning amérika sotida qilghan, " bizning peqet birla düshminimiz bar, u bolsimu xitay hakimiyitidin ibaret. Xitaylar chong - Kichik, er - Ayal dep ayrimastin hemmimizge zulum saldi, xorlidi, hetta anilarning qosiqidiki bowaqlarnimu saq qoymidi!" dégen sözliri yer alghan idi.

Yuqiriqi jawab mahiyette bolsa, xitayning dölet térror siyasiti astida yashawatqan uyghurlarning ortaq tuyghusi we qarishidin ibaret. Uyghurlarning xitay hakimiyitini düshmen dep qarishi we uninggha qarshi heriket ilip bérishining ejeblengidek yiri yoq.

Chünki zulumgha, bésimgha, xorluqqa we adaletsizlikke qarshi özini mudapie qilish we uningdin qutulush üchün küresh qilish bolsa, bir insan yaki milletning eng eqelli démokratik heq - Hoquqi hésablinidu.

Eslide xitay hakimiyitining özining mustemlikisi we zulmi astida xorlinip yashawatqan uyghur xelqidin xitaylar bilen ittipaqlishishni we sherqiy türkistan rayonining muqimliqigha kapaletlik qilishni telep qilishining özila chikidin ashqan bir mutihemlik idi.

Gérmaniye dolqunliri radiosida élan qilinghan mezkur maqalide yene, " amérika soti bu uyghurlar üstidin gunahsiz dep höküm chiqarghan bolsimu, emma ularni xitaygha qayturush mumkin emes, chünki xitay bularni dölet düshmini dep qaraydu, xitayda ularni kütüp turghini peqetla qiyin - Qistaqtin ibaret " dep körsitilgen bolup, xitay hakimiyitining neziridimu özige qarshi chiqquchi uyghurlarning hemmisining dölet düshmini dep qarilip öch ilish nishani qilinidighanliqi ochuqche ipade qilinghan idi.

Mahiyette bolsa, gherb metbuatlirining, " uyghurlarning xitaydin bashqa düshmini yoq " dep baha birishiningmu belgilik tarixiy asasi bar idi.

Chünki, kommunist xitay sherqiy türkistanni ishghal qilghan 1949 - Yilidin taki hazirghiche bolghan uzun bir jeryan ichide, uyghurlarning weten ichi we sirtida ilip barghan milliy heriketliride xitaydin bashqa bir dölet yaki millet zerbe birish nishani qilinghan birmu heriket sadir bolmidi.

Xitayning resmiy statistikilirida körsitilishiche, nöwette sherqiy türkistangha meblegh salghan döletlerning sani 100 ge yiqin bolup, ular teripidin qurulghan zawut, kan - Karxanilarning sani bir qanche yüzdin ashidu, emma taki hazirgha qeder bu rayondiki birmu chetel karxanisi uyghur milliy herikitining zerbisige yaki buzghunchiliqigha uchrap baqqan emes.

Nöwette sherqiy türkistangha yilda kilidighan chetellik sayahetchilerning sani ottura hésab bilen 500 mingdin ashidu, hazirghiche uyghur milliy herikiti ularning amanliqigha xewp keltüridighan birmu herikette bolghan emes !
Dunyada az körülidighan bu örnekler, uyghur xelqining neqeder tinchliqperwer xelq ikenlikini munazire telep qilmaydighan halda ochuqche körsitip turmaqta !



Pikir - Qarashliringizni otturigha qoyung

Pikir - Bayanliringiz tor bashqurghuchisi teripidin testiqlinishi kérek bolup, tor bette shu zaman élan qilinmaydu. Bir az waqittin kéyin, pikir - Bayanliringizning testiqlanghan yaki testiqlanmighanliqini qayta tekshürüp körüshigizni soraymiz. Pikir - Qarashliringizni töwendiki jedwel arqiliq, uyghur kona yéziqi boyiche yolliyalaysiz.





 
Radio Free Asia
2025 M Street NW, Suite 300
Washington DC 20036, USA
202-530-4900
uygweb@rfa.org