Bu ehmiyetlik künde dunya jamaetchiliki, urush sewebidin, tebiy apetler tüpeylidin, shundaqla özliri turushluq döletlerdiki mustebit hakimiyetler we diktatorlarning siyasi we iqtisadi bésimi, irqiy ayrimichiliq siyasiti sewebidin söyümlük wetini we yurt makanliridin ayrilishqa mejbur bolghan milyonlighan musapirlarning qayghusigha we yüreklerni lerzige salidighan échinishliq teqdirige ortaq bolushti, insanlarni bu xil échinishliq teqdirge mehkum etken mustebit hakimiyetler pütün dunya teripidin qattiq lenetlendi.

Chetellerde we öz wetinide musapirliq derdini tartiwatqan milyonlighan uyghurlarmu, dunya musapirlar künini hesret tuyghusi ichide xatiriligüchi musapir milletlerning biri idi. Birleshken döletler teshkilati musapirlar aliy kéngishining sanliq melumatlirida körsitilishiche, nöwette pütün dunya boyiche yurt - Makanliridin ayrilip xaniweyran bolghan musapirlarning omumi sani 42 milyon neper bolup, échinishliq yéri shuki, bularning üchtin ikki qismi öz wetinide musapir bolup yashawatqanlardin ibaret, bashqa döletlerge qéchip chiqip siyasi panahliq tileshke mejbur bolghanlarning sani bolsa 10 milyondin artuq.

Uyghur musapirlar mesilisimu kéyinki yillardin buyan xelqaraliq kishilik hoquq teshkilatlirining we gherb démokratik ellirining küchlük diqqet - Étibarini qozghawatqan mesililerning biri. Undaqta weten ichi we sirtidiki uyghur musapirlirining sani zadi qanchilik? ularning nöwettiki weziyiti qandaq? shunisi éniqki, insanlarni yurt - Makanliridin ayrilip musapir bolup yashashqa mejbur qilghan asasliq amil - Qirghinchiliq, zulum, bésim, tehdit, teqip, tebiy apet we qehetchilik tüpeylidin kélip chiqqan éghir acharchiliq qatarliqlardin ibaret.

Uyghur musapirlarning ötmüshi we bügünini qisqiche tetqiq qilghinimizda, ularni bu yolgha méngishqa mejbur qilghan asasliq sewebning, her qaysi dewrlerde ötken xitay hakimiyetlirining uyghurlargha qaratqan qirghinchiliq, chékidin ashqan zulum we bésim siyasitining sewebchi bolghanliqini körüp yiteleymiz! uyghur musapirlirinimu, weten sirtidikiler we ichidikiler dep ikki türge ayrish mumkin.

Weten sirtidikilerni élip éytsaq, bezi gheyri resmiy statistikilerda körsitilishiche, peqetla 30 - Yillardin hazirgha qeder chetelge hijret qilip chiqishqa mejbur bolghan uyghur musapirlirining omumi sani texminen bir milyon etrapida bolup, bular dunyadiki 50 din artuq döletke taralghan, emma ularning asasliq qismi sherqiy türkistangha qoshna ellerde yashap kelmekte.

Chetellerdiki uyghur musapirlirining hijret qilishini töwendiki birqanche basquchqa bölüsh mumkin: 1934 - Yili 7 - Ayning otturilirida, qeshqerde qurulghan " sherqiy türkistan istiqlal jumhuriyiti " meghlup bolghandin kéyin,sherqiy türkistanning jenubidiki aqsu, qeshqer, atush, xoten qatarliq rayonlardin bir türküm yurt kattiliri we milliy inqilab rehberliri xitayning ziyankeshlik qilishidin qéchip chetelge chiqip ketken bolup, ular asasen keshmir, hindistan, afghanistan, az bir qismi seudi erebistangha bérip panahlanghan idi, ularning ichidiki wekil xaraktérlik zat xoten emiri muhemmet imin bughra idi.

30 - Yillardiki milliy inqilabning qalduq küchliri, 1937 - Yili général mehmut muhidi,xoten hökümitining sheyhül islami muhemmet niyaz alemlerning bashchiliqida hindistangha qéchip chiqip panahlandi. 49 - Yili yene muhemmet imin bughra, eysa yusup aliptékin bashchiliqidiki uyghur siyasi qachqunlar qoshuni kommunist xitayning ziyankeshlikidin saqlinish üchün keshmir rayonigha qéchip chiqip hindistandin panahliq tiligen we kéyin ular turkiye, seudi erebistan qatarliq döletlerge yerleshken idi.

50 - Yillarning axiri we 60 - Yillarning bashlirida sabiq "sherqiy turkistan jumhuriyiti" ning rehberliridin abdurup mexsum, ziya semediyler bashchiliqidiki bir qanche yuzming uyghur sowit ittipaqigha qéchip chiqip panahlanghan, yene oxshash mezgilde meshhur uyghur zatliridin abduwelixan xoja, muhemmet qasim, höseyin gheznichi bashchiliqidiki bir türküm uyghurlar afghanistangha kélip panahlanghan we kéyin turkiyining qeysiri wilayitige kélip yerleshken idi.

Kommunist xitay hökümitining chégralarni qattiq qamal qilishi netijiside, 60 - Yillardin, taki 80 - Yillarning béshgha qeder uyghur siyasi qachqunlarning chetellerge chiqip panahlinish yolliri putunley kesip tashlanghan idi. 80 - Yillarning bashliridin étibaren, bolupmu 1990 - Yili yüz bergen barin inqilabidin kéyin, xitayning siyasi ziyankeshlikige we bésimigha uchrighan köp sandiki uyghur ziyaliyliri we diniy zatlar pakistan, afghanistan, turkiye, ottura asiya turkiy jumhuriyetliri, yene az bir qismi bolsa gherb ellirige qéchip kélip panahlanghan idi. Uyghur siyasiy qachqunlirining tereqqiyat yolunüshige qaraydighan bolsaq, 97 - Yili ghuljida yuz bergen " 5 - Féwral " kéyin, chetellerde, bolupmu gherb ellirige qéchip kélip siyasiy panahliq tilgüchi uyghurlarning sanining shiddet bilen köpeygenlikini körüwélish mumkin. Bezi gheyri resmiy statistikilarda, " 5 - Féwral " weqesidin buyan, texminen 5000 din artuq uyghurning turluk yollar bilen chetellerge qéchip chiqqanliqi bayan qilinmaqta.

Hazir peqet yawropadiki 10 nechche dölette siyasiy panahliq tilep turuwatqan uyghurlarning sanila texminen 4000 din ashidu. Undaqta öz wetinide we öz wetinini ishghal qilip turghan xitayda musapirliq derdini tartiwatqan uyghurlarning ehwalichu ? birleshken döletler teshkilati musapirlar aliy kéngishining izahatida körsitilishiche, ichki - Tashqi urush tüpeylidin, shundaqla shu dölet yaki shu rayondiki hakimiyetlerning mejburlishi sewebidin yurt - Makan we turalghu jayliridin, térilghu yéri we xizmitidin ayrilip sersan bolup yürgenlerning hemmisi musapirliq katigoriyisige kiridu.

Bu ölchemni asas qilghanda, xitay hakimiyitining atalmish " éshincha emgek küchlirini bashqa yurtlargha yüzlendürüsh " dégen siyasiti tüpeylidin bashqa yurtlargha mejburiy sürgün qilinghan we xitayning ichki ölkilirige bérip ishleshke mejbur qilinghan uyghurlarning hemmisi musapir hésablinidu. Xitayning bezi sanliq melumatlirigha asaslanghanda, xitay hakimiyiti teripidin 2000 - Yili yolgha qoyulghan atalmish "chong gherbiy shimalni échish istiratégiyilik pilani" din buyan uyghurlar zich olturaqlashqan tarim oymanliqida yéngidin échilghan néfitlik, kan - Karxana, néfit - Gaz turuba liniyiliri we tashyollar tüpeylidin qoro - Jay we térilghu yerliri hökümet teripidin musadire qiliwélinghan we bu sewebtin yurtini tashlap chiqishqa mejbur bolghan yétimchi uyghurlar, shundaqla 2003 - Yilidin buyan ijra qilinishqa bashlanghan " éshincha emgek küchlirini bashqa yurtlargha yüzlendürüsh" dégen siyaset tüpeylidin bashqa yurtlargha we xitayning ichki ölkilirige heydelgen uyghurlarning omumi sani texminen ikki milyongha yétip baridu. Hazir ürümchi qatarliq chong sheherlerning kochilirigha qaraydighan bolsingiz, jenobiy rayonlardin hayatliq yoli izdep kelgen uyghur musapirlar, yeni yétimchiler bilen tolup - Tashqanliqi közingizge chéliqidu.

Qaysi bir uyghur özining söyümlük yurtini, uruq - Tughqan, dost - Yarenlirini we illiq ailisini tashlap bashqa yurtlarda musapir bolushni xalisun ? ularni bu " barsa kelmes yol " gha méngishqa mejbur qiliwatqan eng asasliq amil - Xitay hakimiyitining chékidin ashqan zulum we bésim siyasitidin ibaret !    

Pikir - Qarashliringizni otturigha qoyung

Pikir - Bayanliringiz tor bashqurghuchisi teripidin testiqlinishi kérek bolup, tor bette shu zaman élan qilinmaydu. Bir az waqittin kéyin, pikir - Bayanliringizning testiqlanghan yaki testiqlanmighanliqini qayta tekshürüp körüshigizni soraymiz. Pikir - Qarashliringizni töwendiki jedwel arqiliq, uyghur kona yéziqi boyiche yolliyalaysiz.

Isim (ixtiyar)

Sheher (ixtiyar)

Pikir - Qarashliringiz