Iran we xitayning perqi nede?

2009-06-26

Büyük ira tor biti 2009‏ - Yili 6‏ - Ayning 25‏ - Küni mundaq xewer qildi: iranda saylam mezgilide partlap chiqqan ijtimai we siyasi dawalghush pütün dunyani özige jelp qildi.


B b s yollighan xewirige démokratiye sinaqqa duch keldi dep mawzu qoyghan bolsa, "nyuyork waqit géziti" iranda yüz bergen namayishni teswirlep: "bir tereptin lükchek hökümet oq atti, bir tereptin namayishchi yashlar tor bitide qisqa uchur tarqatti," dep körsetti.

Uningdin qalsila iranda tor betler meydani soda - Tijaret uchurliri tarqitish meydanila bulup qalmastin, tor betler meydani namayishchilarning qolida jamaet pikrini tizginleshke qarshi turushning qoraligha aylandi.

Hazirghiche yer sharida 25 dölet tor betlirige shallash üsküniliri ornatti. Bulupmu iran bilen xitay bu ishta aldigha ütüp ketti. Tor bitini qandaq bashqurush toghrisida xitay, irangha eqil ögetken. 2003‏ - Yilidin bashlap iran hökümiti bu sahede xitayning tejribisini öginishke bashlighan. Irandimu, xitaydimu hökümetning üstide turidighan rehberliri bolidu. Biraq iran köp partiyilik tüzümni yolgha qoyghan bulup, dölet rehberliri saylam riqabiti arqiliq saylinidu. Xitayda bolsa hemmisi partiyining iradisi arqiliq körsitip bérilidu. Iranda saylam jeryanida chakiniliq körüldi, lékin hökümet étirap qildi. Yüzeki bolsimu tekshürmekchi bolushti. Xitayda bolsa hemme ish qara perdining arqisida béjirilidu.

Iran, shimaliy koriye, xitay döletliri öz ‏- Ara munasiwetlerde hergiz bir - Birini chetke qaqmaydu. Öz ‏ - Ara bir - Birini yölesh, bir - Biridin paydilinishning xaraktéri oxshash.

1979‏ - Yili iran islam inqilabi ghelibe qilip hazirghiche, ‏ - Dep körsetti büyük ira tor biti,‏ - Xitay döliti, iran üchün éytqanda muntizim herbiy qural - Yaraq we oq dorining kélish menbiyi bulup keldi. Xitay hakimiyiti iran arqiliq talibanlargha herbiy qural - Yaraq yetküzüp béridighan dölettur. Jümlidin yerdin hawagha qoyup bérilidighan rakita, aptumat, kichik shekillik rakita, dol rakétasi, granat we minamyot, xilmu - Xil partlitish üsküniliri, xitayning qolidin iran arqiliq talibanlarning qoligha yetküzülüp turdi. 1986‏ - Yilidin 1996‏ - Yilighiche xitay énérgiyige muhtaj bulup qalghanda, xitay bilen iran herbiy qural - Yaraqlarni énérgiyige almashturush boyiche kélishim hasil qildi.

Xitay, bixeterlik komitétida we bashqa xelqara sorunlarda iranni qollaydu we qoghdaydu. Iran xitayning qolida bir tal qart. Shunga iran mesilisini hel qilish, awwal xitaygha baghliq amillarni yaki iranda rol oynawatqan xitay amilini bir terep qilish dégenliktur.

Hemmidin éghiri shu boldiki, bu qétim 16yashliq nida xanim iranda démokratiye üchün namayishqa chiqqanda oq tigip yashliq baharidin ayrildi, islam döliti hésablanghan iran we dairiler bu qizning namizini chüshürüshke ‏ - Shéhitgaliqqa élip chiqishqa ruxset qilmidi. Kim ögetti, bu ishni irangha kim ögetti? éhtimal dölitide shundaq ish bolsa jeset kötürüp namayish qilidighan xitaylar ögetken bolsa kérek. Shishuda namayish partlighanda puqralar jesetni qoghdap saqchilargha qarshiliq körsetti, saqchilar jesetni taliship puqralargha hujum qildi. Xitay bilen iran ikki döletning perqi nede?


Pikir - Qarashliringizni otturigha qoyung

Pikir - Bayanliringiz tor bashqurghuchisi teripidin testiqlinishi kérek bolup, tor bette shu zaman élan qilinmaydu. Bir az waqittin kéyin, pikir - Bayanliringizning testiqlanghan yaki testiqlanmighanliqini qayta tekshürüp körüshigizni soraymiz. Pikir - Qarashliringizni töwendiki jedwel arqiliq, uyghur kona yéziqi boyiche yolliyalaysiz.





 
Radio Free Asia
2025 M Street NW, Suite 300
Washington DC 20036, USA
202-530-4900
uygweb@rfa.org