Һөрмәтлик оқурмәнләр, нөвәттә һәптилик муһим хәвәрләр сәһипимиз бойичә мәлуматлар беримиз, сәһипимиздә гөлчеһрә бу бир һәптә җәрянида, дуня сиясий вәзийитидә, хитайда һәм уйғурларда қизиқ нуқта болған вәқә һәм һадисиләр һәққидә истансимизда берилгән учур һәм мәлуматларни қисқичә тәкрарлап өтиду.

Дуня ахбаратида қизиқ нуқта

Гәрчә иран һөкүмити қалаймиқанчилиқлардин кейин чәтәллик мухбирларни қоғлап телевизийә вә ахбаратни қаттиқ контрол астиға алған болсиму, иран бу һәптә йәнила хәлқара мәтбуатниң мәркизи нуқтиси болуп кәлди.

Иранда 12 - Июндики сайламниң нәтиҗисигә болған наразилиқ билән башланған қалаймиқанчилиқлар давам қилмақта. Бу җәрянда һазирғичә 17 кишиниң өлгәнлики мәлум.

Америка авам палатаси иран һөкүмити сайлам нәтиҗисигә қарши пикир баян қилған хәлқни бастурғанлиқи үчүн, уни әйибләш һәққидә бир қарар мақуллиди.

Вәқәләрниң зорийип кетиши билән америка презденти барак обама иранниң бу қаттиқ позитсийисини тәнтқидләп намайишчи амминиң тәһдиткә учриши, таяқ йейиши вә қолға елинишиға пүтүн дуняниң ғәзәблиниватқанлиқини билдүрүп, өлгән гунаһсиз кишиләр үчүн қаттиқ қайғурғанлиқини ипадә қилди.

Ғәрб әллирини иранни қалаймиқан қилиш билән әйибләп кәлгән әхмәди ниҗад пәйшәнбә күни барак обаманиң бу сөзлирини әйибләп, уни иранниң ички ишлириға арилашмаслиққа чақирди вә обаманиң бу хил позитсийисиниң икки дөләт арисида диалог башлитилишиға иҗабий тәсир көрсәтмәйдиғанлиқини деди.

Уйғурларда ғулғула

Үрүмчи хәвәрлиридин мәлум болушичә, уйғур дияриниң 2009 - Йиллиқ әйдиз юқум әһвали йәниму еғирлашқан.Һазир уйғур диярида тизимлатқан әйдиз билән юқумланғучи 25694 нәпәр икән. Кесәл қозғалғанлар 3083, өлгәнләр болса 1720 нәпәр болуп, юқумлиниш әһвали бойичә хитайда 4 - Орунда туридикән. Уйғур елиниң әйдиз йқуум әһвали алдинқи йил охшаш мәзгилгә қариғанда 27 пирсәнт ашқан.

Йеқинда радиомизға кәлгән инкасларға қариғанда, қағилиқ наһийисидики башланғуч мәктәпләрдә оқуғуғучиларниң мәктәп ичидә баш кийим кийиши чәкләнгән. Бизгә бу әһвални инкас қилған оқутқучиниң билдүрүшичә, уларниң мәктипидә бу мәвсум киргәндин буян барлиқ оқутқучи - Оқуғучиларниң мәктәпкә баш кийимсиз келиши бәлгиләнгән, бу қаидигә хилаплиқ қилған оқутқучилардин һәтта җәриманә елинған.

Хитай мәркизий телевизийиси хитай дөләтлик қариға етиш командисидики осман исмаил исимлик бир уйғур маһирни тонуштурди. Уйғур тор бәтлири осман исмаилни хитай дөләтлик қариға етиш командисидики тунҗи уйғур маһир дәп елан қилған болуп, бу йил 22 яшқа киргән осман исмаил өзиниң көрүнәрлик нәтиҗилири билән хитай дөләтлик командисиға таллинип, мәшиқ қилдурулмақта.

Түркийә җумһурийитиниң рәиси абдуллаһ гүл 6 - Айниң 24 - Күнидин 29 - Күнигичә хитайда зиярәт елип баридиған болуп, бейҗиң, үрүмчи, шиән вә шенҗен қатарлиқ җайларға баридикән. Абдуллаһ гүлниң үрүмчи зиярити түркийә җумһурийити тарихида тунҗи қетим бир дөләт рәисиниң уйғур дияриға елип барған зиярити һесаблинидикән.

Түркийә җумһурийити рәиси абдуллаһ гүлниң 6 - Айниң 23 - Күни хитайға рәсмий зиярәт үчүн бериштин бурун, д у қ муавин башлиқи сейит түмтүрк әпәнди башчилиқидики һәйәт 6 - Айниң 18 - 17 - Күнлири түркийә парламент әзалири билән көрүшүп,уйғур дияридики инсан һәқлири дәпсәндилири һәққидики әң йеңи мәлуматларни топлап тәййарлиған доклатни бәргән шундақла бу мәсилиләрни түркийә җумһурийити рәиси абдуллаһ гүлниң үрүмчигә елип барған зиярити җәрянида хитай рәһбәрлиригә дейишини тәләп қилған.

Уйғурлар дуня мәтбуатида

13 Нәпәр уйғур мусапирдин пәқәт 8 киши палавға беришни қобул қилип, өткән һәптә лагирни зиярәт қилған палав һөкүмәт әмәлдарлири билән сөһбәт елип барған. Тинч окяндики арал дөлити палавниң президенти торибиоң мухбирларға бәргән баянатида мусапирларниң "бир қисими кәлмәслики мумкин" дегән. Әгәр гүәнтанамодики бир қисим уйғур мусапирлар палавға орунлаштурулса, уйғур мусапирларни қобул қилған 3 ‏ - Дөләт болуп қалиду.

Шветсиийә ташқий ишлар министирлиқи 22 - Ийон дүшәнбә күни шветсийә бихәтәрлик даирилири тәрипидин йеқинда қолға елинған "бабур җасуслуқ вәқәси"гә четишлиқ бир хитай дипломатниң чегридин қоғлап чиқирилғанлиқини елан қилди.

Бу йил 61 яшлардики бабур мәхсут ләнҗуда туғулған болуп, 1980 ‏ - Йиллири хотәндә яшиған. 1990 ‏ - Йилларниң ахири шветсийигә келип сиясий панаһлиқ тилигән. 20002 ‏ - Йили шветсийә вәтәндашлиқиға өткән иди. Бабур мәхсут 1948 - Йили ләнҗуда туғулған, тйәнҗиндә чоң болған. Бабур мәхсутниң дада тәрәп җәмәти уйғур؛ ана тәрәп җәмәти болса туңган миллитидин. У, 6 ‏- Айниң 4 ‏ - Күни хитай әлчиханисиниң чегридин қоғлап чиқирилған дипломатиға ахбарат бериватқанда, шветсийә бихәтәрлик даирилири тәрипидин қолға елинған иди.

6 - Айниң 20 - 21 - Күнлири русийиниң пайтәхти москвада өткүзүлгән 10 - Нөвәтлик хәлқаралиқ қуран оқуш мусабиқисигә уйғурларға вакалитән һазир финландийидә яшаватқан обул қасим қари қатнашқан. Мусабиқигә қатнашқучилар өз дөләтлиридә өткүзүлгән қуран оқуш мусабиқисида биринчиликкә еришкән кишиләр икән. Бу мусабиқида түркийидин кәлгән бунямин сәлчуқоғлу қари биринчиликкә, алҗирийидин ясин исмаил қари иккинчиликкә вә малайшиядин абдуллаһ сейит қари үчинчиликкә еришкән.

Уйғурларға вакалитән бу мусабиқигә қатнашқан обул қасим әпәнди гәрчә алдинқи үчниң қатариға кирәлмигән болсиму, лекин уйғурчә кийимлири билән мусулманларниң диққәт - Етибарини қозғиған. Өзиниң ейтишичә москвада 3 телевизийә қанилиниң зияритини қобул қилип, хитайларниң уйғур мусулманларға елип бериватқан зулум сияситини аңлатқан.

Хитайниң ичи - Тешида

Афғанистан парламентиниң төвән палата рәиси юнус қануни билән хитай хәлқ қурултийиниң мудири ву баңго бейҗиңда көрүшүп, "террорлуқ " вә зәһәрлик чекимлик әткәсчиликигә қарши күрәштики һәмкарлиқни күчәйтишкә келишкән.

Хитайниң шинхуа агентлиқи бу һәқтики бир хәвиридә ву баңгониң "биз афғанистан билән террорлуқ вә зәһәрлик чекимликкә мунасивәтлик җинайи ишларға қарши һәмкарлиқни күчәйтишкә тәййар" дегәнликини хәвәр қилған болсиму, лекин аталмиш "террорлуқ " қа қарши һәмкарлиқниң тәпсилий диталлирини тилға алмиған.
 
Шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиниң рамкиси астида қурулған қазақистан - Хитай қорғас хәлқаралиқ чегра һәмкарлиқ мәркизи 18 - Июн күнидин етибарән хәлқаралиқ саяһәт байрими өткүзгән болуп, икки тәрәп саяһәтчилири бу йәргә җәм болуп, мал сетивәлиш, көңүл ечиш, саяһәт қилиш қатарлиқ ишларни елип барған.

Хитай билән қазақистанниң бирләшмә хәлқаралиқ мәркизи қазақистан тәрәпниң 1.2 Квадират километир, хитайниң 3.43 Квадрат километир йәр чиқириши билән қурулған болуп, буниң аз қисими қазақистанда, көп қисими хитай игидарчилиқида икән. Мәзкур мәркәздә сода бинаси, мал тошуш орни, көңүл ечиш мулазимәт орунлири бар болуп, асаслиқи сода қилишни муддиа қилған.

Тәйвән хәвәрлиригә қариғанда, тәйвәндә 'коммунист партийигә қарши туруп вәтәнни қутқузуш тәйвән полки' намлиқ бир тәшкилат қурулғанлиқи 6‏ - Айниң 27‏ - Күни чоң йиғин ечип җакарлинидикән.

Хәвәрдә ейтилишичә, тәйвәндә, җаң җинго дәвридә 'коммунист партийигә қарши туруп вәтән қутқузуш җуңго полки' қурулған иди. Тәйвәндики зиялийлар һазир демократик түзүм өлчими буйичә, бу тәшкилатни қайтидин ислаһ қилип, тәйвәнни коммунист партийидин сақлаш үчүн, алди билән бу тәшкилатниң намидики 'җуңго' дегән сөзни 'тәйвән' дәп өзгәрткән.

Һазир зиялийлар бу намни 'коммунист партийигә қарши туруп вәтән қутқузуш тәйвән полки' дәп өзгәрткән.
 
Хитай даирилириниң хитайда ишләпчиқирилған һәр қандақ компютерға "йешил тосма" тор сүзгүч юмшақ детали орунлаштуруш буйруқи ‏пат йеқинда рәсмий йолға қоюлиду. Шу күндин башлап компютер ишләпчиқиридиған һәр қандақ кархана мәһсулатиға бу детални қачилиши керәк. Хитай һөкүмити мәзкур юмшақ деталниң сериқ чапланмиларни тосашни мәқсәт қилғанлиқини илгири сүрмәктә.

Лекин мәзкур бәлгилимә кишилик һоқуқ тәшкилатлирини, хитай чоң қуруқлуқидики тор қолланғучиларни шундақла уйғур илидики тор һәвәскарлирини, америка вә явропа әллирини биарам қилмай қалмиди.

Америка сода министири гәрий ло вә америка сода вәкили рон кирк хитай һөкөмәт даирилиригә хәт йезип, хитайниң " йешил тосма" пиланини әркин сода келишимигә хилап, дәп әйиблигән.

Хитайниң интернеткә чәклимә қоюп, пикир әркинликини боғуватқан, кишиләрниң назук сиясий, иҗтимаий мәсилиләрдә әркин пикир қилишини чәкләватқан дөләт, дегән атиқи бар.

Пикир - Қарашлириңизни оттуриға қойуң

Пикир - Байанлириңиз тор башқурғучиси тәрипидин тәстиқлиниши керәк болуп, тор бәттә шу заман елан қилинмайду. Бир аз вақиттин кейин, пикир - Байанлириңизниң тәстиқланған йаки тәстиқланмиғанлиқини қайта тәкшүрүп көрүшигизни сораймиз. Пикир - Қарашлириңизни төвәндики җәдвәл арқилиқ, уйғур кона йезиқи бойичә йоллийалайсиз.

Исим (ихтийар)

Шәһәр (ихтийар)

Пикир - Қарашлириңиз