Qazaqistan uyghurliri xitayning uyghur élidiki basturush siyasitini eyiblidi

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2017-10-03
Élxet
Pikir
Hembehr
Print
  • Print
  • Hembehr
  • Pikir
  • Élxet
Almata shehirining sultanqorghan mehellisidiki bir réstoranida ötküzülgen «matem küni» namliq paaliyettin körünüsh. 2017-Yili 1-Öktebir, qazaqistan.
Almata shehirining sultanqorghan mehellisidiki bir réstoranida ötküzülgen «matem küni» namliq paaliyettin körünüsh. 2017-Yili 1-Öktebir, qazaqistan.
RFA/Oyghan

1-Öktebir küni almata shehirining sultanqorghan mehellisidiki bir réstorangha jem bolghan bir qisim uyghurlar «matem küni» dep atalghan bir paaliyet ötküzdi. Yüzdin oshuq adem yighilghan mezkur paaliyette kommunistik xitay dairilirining 1949-Yildin buyan uyghur élide yürgüzüwatqan basturush siyasiti eyiblendi.

Aldi bilen diniy zat muhemmetjan hajim azadliq we erkinlik üchün qurban bolghanlargha atap quran tilawet qildi. Andin sözge chiqqan siyasetshunas qehriman ghojamberdi qazaqistanda yüz bériwatqan özgirishler, bolupmu memliket prézidénti nursultan nazarbayéfning élan qilghan «kélechekke nishan: meniwi yéngilinish» namliq maqalisi üstide toxtilip, uning bügünki künde istratégiyilik ehmiyetke ige ikenlikini, shundaqla qazaqistanning latin yéziqigha köchüsh yönilishide qiliniwatqan ish-Pilanlarni uyghurlarning bir éghizdin qollap-Quwwetlesh lazimliqini, qazaq tili asasidiki latin yéziqini asas qilip, uyghurlarningmu latin yéziqigha köchüshining bügünki zaman telipi ikenlikini bildürdi. U shundaqla dunya uyghur qurultiyining 1-Öktebirni néme üchün matem küni dep élan qilghanliqini chüshendürdi. Q. Ghojamberdi xitayning uyghur millitining milliy kimlikini, medeniyitini, dinini, tilini yoq qilish siyasitini bashlighanliqi, uning uyghur élide élip barghan islahatliri hem ularning aqiwetlirini shuningdek uyghurlarning xitayning hazirqi siyasitige qarshi naraziliq bildürüshining seweblirini tekitlidi.

Radiomiz ziyaritini qobul qilghan almata wilayiti uyghur nahiyesining turghuni seydalim amutof uyghurlarning ötken esirning bashliridin tartip bügünki künge qeder kommunistik hakimiyetlerning zulumini tartip kelgenlikini otturigha qoyup, mundaq dédi: «dunya uyghur qurultiyining teshebbusi bilen 1-Öktebirning matem küni dep élan qilinghini heqiqetenmu nahayiti durus. Ular mushu kündin bashlap bizning zémindiki medeniyitimizni, örp-Adetlirimizni buzghan. Hazir qehriman aka hemmini tepsiliy sözlep berdi: qanchilik balilirimiz türmilerde chirip ketti, izsiz yitip ketti. Mushularning hemmisi biz üchün pajie. Shuning üchün biz bu künni daim untumasliqimiz kérek».

S. Amutof qazaqistandiki söz erkinlikidin, démokratiyedin paydilinip, mushundaq paaliyetlerde shéhit bolup ketkenlerni xatirilesh, öz pikirlirini izhar qilish, wetendashlirigha hésdashliq bildürüsh mumkinchiliklirige ige boluwatqanliqini otturigha qoydi.

Murasimda sözge chiqqan «turan dunyasi» fondining mudiri karlin mexpirof ötken esirning otturilirida uyghur teqdirining bir qatar döletler teripidin hel qilinip, uyghurlarning xahishlirining hésabqa élinmighanliqini, buning seweblirini yiraq ötmüshtin izdesh lazimliqini bildürdi. U tibetliklerni, qirim tatarlirini we bashqilarni misalgha keltürgen halda, uyghurlar bilishke hem sawaq élishqa tégish mesililer, birlik we ittipaqliq heqqide öz pikirlirini bildürdi. K. Mexpirof bu jehette bilimlik, yuqiri sewiyilik bolushning intayin muhimliqini, charek esir tarixqa ige musteqil qazaqistanda uyghur medeniyitining, maaripining, metbuatining, edebiyatining, senitining rawajlinishigha mumkinchiliklerning yaritiliwatqanliqini, buni qazaq xelqining uyghur xelqige türkchilik idiyide qiliwatqan ghemxorluqi, qérindashliqi dep chüshinish lazimliqini izhar qildi.

Almata shehirining turghuni nurambeg baratofning qarishiche, mezkur paaliyetning meqsiti xitay kommunistlirining 68 yil ilgiri uyghurlar wetinini bésiwélishigha qarshi naraziliq bildürüshtin ibarettur.

N. Baratof shundaqla dunyadiki uyghurlarning her birining millet üchün yaxshi ishlarni qilish lazimliqini, uyghurning bügünki künde tartiwatqan derd-Azablirini xelqara teshkilatlarning, pütkül dunya jamaetchilikining quliqigha yetküzüsh kéreklikini izhar qildi.

Toluq bet