Qazaqistandiki uyghur yashliri kélechekte ana tilini saqlap qalalamdu?

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2017-08-09
Élxet
Pikir
Hembehr
Print
  • Print
  • Hembehr
  • Pikir
  • Élxet
Xelqara ana til künige béghishlanghan murasimda xatire süret. 2015-Yili, almata.
Xelqara ana til künige béghishlanghan murasimda xatire süret. 2015-Yili, almata.
RFA/Oyghan

Melumki, 2014-Yili resmiy organlar élan qilghan melumatlargha qarighanda, qazaqistandiki uyghurlar san jehettin 246 ming 777 neper bolup, beshinchi orunni igiligen idi. Ular asasiy jehettin almata shehiri we almata wilayitige qarashliq jambul, talghir, emgekchiqazaq, uyghur we yarkent nahiyiliride, andin qalsa, jenubiy qazaqistan wilayitige jaylashqan. Qazaqistandiki uyghurlar bolupmu ötken esirning 60-Yilliridin bashlap öz mekteplirini échip, perzentlirini ana tilida oqutushqa muyesser bolghan idi. Qazaqistan musteqilliq alghan deslepki yillarghiche memlikettiki 60tin oshuq mektepte 30 ming etrapida uyghur oqughuchiliri bilim alghan. Lékin kéyinki yillarda ularning sani bara-Bara aziyip, hazirqi künde 15 minggha chüshüp qalghan.

Bügünki künde uyghur yashlirining ana tiligha bolghan munasiwiti qandaq? ular kélechekte öz ana tilini saqlap qalalamdu? ularning ana tilini saqlap qélishigha némiler tosalghu boluwatidu?

Qazaqistandiki uyghur milliy maaripi boyiche mesililerni tetqiq qiliwatqan teshkilatlarning biri «uyghur mekteplirini qollash fondi» ning reisi, rusiye tebiiy penler akadémiyisining muxbir ezasi alimjan hemrayéfning qarishiche, uyghur yashlirining öz ana tilini saqlap qélish yaki saqlap qalalmasliq mesilisi bügünki kün tertipide turghan muhim mesililerning biridur. Qazaqistandiki ottura bilim bérish mektepliride oquwatqan uyghur perzentlirining 62 pirsenti bashqa tillarda, bolupmu rus tilida oquwatmaqta.

U mundaq dédi: «kéngesh ittipaqi dewride qazaqistan jumhuriyitide rus tilining orni nahayiti yuqiri derijide idi. Rus tilida kesip igilesh jemiyettiki muhim bir xizmetlerge aylanghan dewr boldi. Bu, qosh tilliqning aqiwiti idi. Bügünki künde qazaqistanning sharaitida qazaq xelqining 80-85 Pirsenti rus tilini yaxshi bilidu. Emma rus tilliqlarning bari-Yoqi 10-15 Pirsenti dölet tilini bilidu. Biz qazaq tilini toluq qollaymiz, chünki bu dölet tili. Uyghur tilini saqlap qélishtimu dölet tilining orni alahide. Bolupmu, sheher we sheher etrapidiki mehellilerde weziyet sel éghirraq.»

A. Hemrayéfning bildürüshiche, ahalining köpchiliki öz balilirini rus tilliq mekteplerge béridighan bolsa, etiki künde uyghur edebiyatigha wekillik qilidighanlarningmu, ana tilida sözleydighanlarningmu aziyip kétidighanliqini körsetti. U özbékistan we qirghizistandiki sharait tüpeyli uyghur mekteplirining échilmighanliqini, ular bilen sélishturghanda qazaqistanda uyghurlar üchün bar mumkinchiliklerning yaritilghanliqini otturigha qoydi. A. Hemrayéf shundaqla rus tilida bilim alghan balilarning milliy örp-Adetlerdin, milliy ang-Sézimdin, milliy puraqtin yiraqliship, mangqurtluqqa muptila bolidighanliqini eskertip, yene mundaq dédi: «tilimizda qéliplashqan bu sharait kéngesh ittipaqidin qalghan bir mesile. Musteqilliq alghandin béri milliy medeniyitimizning paydisigha yaxshi bir özgirish yüz berdi, dep éytalmaymiz. Bolupmu 2000-Yildin kéyin, omumen nurghunlighan balilarning uyghur mektepliridin chiqip kétish jeryani yüz berdi. Ata-Anilar uyghur mekteplirige balilirini bermeydighan yaqqa ötti. Emma, uyghur jamaitimu qarap olturmidi. Bu mesilide döletmu bizni qollidi. Köpligen jaylarda "némishqa öz ana tilinglarda oqumaysiler, shunchilik sharait yaritiliwatqanda öz ana tilinglarda bilim alsanglar bolmamdu" dep bizni qollighan qazaq ziyaliylirimu köp boldi. Shuninggha qarimay, milliy maaripimiz ijabiy terepke qarap yüzlenmeywatidu. Bu weziyet bizni teshwishlendürüwatidu.»

Süléyménof namidiki sherqshunasliq instituti uyghurshunasliq merkizining ilmiy xadimi xalminem mesimowa qazaqistandiki aliy oqush orunlirida qazaq tilidiki bölümler barghanséri köpiyiwatqan bolsimu, rus tilida bilim alghuchilarning köplep saqlinip kéliwatqanliqini, bu bölümlerde qazaq, rus, özbék, uyghur, türk we bashqimu milletler wekillirining barliqini bildürüp, mundaq dédi: «heqiqetenmu sowét dewride rus tilining tesir dairisi küchlük bolghan idi. Mesilen, aliy oqush orunlirining özinila alidighan bolsaq, u yerlerde qazaq we rus bölümliri bolsimu, rus tilida bilim alghan oqughuchilarning sani köprek bolghan. Qazaqistandiki eng aldinqi qatardiki aliy oqush orunlirining biri bolghan abay namidiki qazaq pédagogika institutining filologiye fakultéti yénidiki uyghur bölümide bilim alghan uyghur baliliri uyghur tili we edebiyatini ana tilida oqusa, qalghan barliq penlerni rus tilida oqughan. Hazirqi waqittimu aliy oqush orunlirigha chüshken uyghur baliliri asasiy jehettin rus tilidiki bölümlerni tallap éliwatidu. Buning bir nechche sewebliri bar. Men oylaymenki, bu, birinchidin, rus tilining tesir dairisining mushu küngiche küchlük bolup qéliwatqanliqida. Ikkinchidin, mutexessislik boyiche rus tilidiki edebiyatlarning hem intérnét betliridiki matériyallarningmu köpinche rus tilida bolushida. Üchinchidin, ahalining ang-Sézimida mushu küngiche rus tilida oqusa, yiraqqa baridu dégen chüshenchining qélipliship qélishida.»

X. Mesimowaning éytishiche, uyghur yashliri, bolupmu sheher ichide bir-Biri bilen köpinche rus tilida muamile qilidu. Uyghur tilining saqlinip qélishida peqet ana tilidiki mekteplerla emes, belki uyghur aililirimu muhim rol oynishi lazimdur. U, uyghur aililiride rus tilining saqlinip qélishining ana tilini rawajlandurushqa, uyghur tilidiki mekteplerning köpiyishige selbiy tesir yetküzidighanliqini alahide tekitlidi. Uning éytishiche, uyghur milliy maaripining kélechiki, omumen uyghurlarning millet süpitide mewjut bolushi her bir ailige, ata-Anigha baghliq bolmaqta.

Almata sheherlik uyghur itnomedeniyet merkizi yénidiki «anilar kéngishi»ning reisi extirim exmetowa uyghur tilida bilim alidighan balilar sanining aziyip kétiwatqanliqigha qattiq epsuslinidighanliqini bildürüp, mundaq dédi: «resim-Qaide, örp-Adetlirimizni saqlap qalidighan mana mushu uyghurche oquwatqan yashlar dep oylaymen. Hazir ademning ichi köyidighan yéri, uyghur tilining bara-Bara aziyip kétiwatqini. Ilgiriki terbiye oyunlirimu hazir yoqning ornida.»

E. Exmetowaning pikriche, hazir yash ijadkarlar ömeklirining qurulushi hem ularning paaliyiti ana tilini saqlap qélishqa ijabiy tesirini yetküzüshi mumkin. U, ana tilini saqlap qélish üchün til we edebiyat muellimlirining, yigit bashlirining we bashqimu milletperwer shexslerning ahale arisida köprek teshwiq ishlirini yürgüzüshi lazimliqini, ana tilisiz kélechekte milliy örp-Adetlerni saqlap qélishning mumkin emeslikini, toy-Tökün we nezir-Chiraghlardiki chiqimni qisqartip, ularni milliy maaripni, medeniyetni rawajlandurushqa serp qilishning muhimliqini bildürdi.

E. Exmetowa sözini dawam qilip, yene mundaq dédi: «balilarni héchqachan gunahkar démeymen. Hemme xata chonglarda, ata-Anilarda, alimlarda. Milletning teqdirini yéshidighan u ang-Sézimi bar insanlar. Medeniyet merkezlirimizde jan-Dili bilen millet üchün ishleydighan ademler yighilghan bolsa, bu bashqiche bolatti.»

Igilishimizche, hazir qazaqistanda jumhuriyetlik uyghur étno-Medeniyet merkizi hem uning wilayetlik, sheherlik hem nahiyilik shöbiliri, ondin oshuq jemiyetlik teshkilatlar öz ishliri boyiche paaliyet élip bériwatmaqta. Mezkur birleshmilerning zor köpchiliki almata shehirige orunlashqan. Shundaqla uyghur ziyaliylirimu asasiy jehettin mushu sheherde istiqamet qilmaqta.

Toluq bet