Yazghuchi nurmuhemmet yasingha ' idiyisini yaxshi özgertmigenlik' sewebi bilen jaza bérilgen

" Qeshqer edebiyati" da élan qilinghan bir esiri sewebidin qamaq jazasigha höküm qilinghan qeshqerlik yazghuchi nurmuhemmet yasin, ürümchidiki 1 ‏ - Türmide jaza mudditini ötewatqan idi. Igillishimizche türme dairiliri yazghuchini " idiyisini yaxshi özgertmigenlik" sewebi bilen jazalap, uning türmidiki paaliyiti we ailisi bilen qerellik uchrishishigha bezi cheklimilerni qoyghan.
Muxbirimiz erkin
2009-03-17
élxet
izahat
hembehr
print
  • Print
  • Hembehr
  • Izahat
  • Élxet
Yawa-kepter-girmanche-305.jpg
Xitay teripidin 10 yilliq késilgen yash qelemkesh nurmuhemmet yasinning "yawa kepter" namliq bediiy esirining türk yazghuchisi memet aydemir ependi neshrge teyyarlighan némische neshirining muqawisi.
www.amazon.de / Author Memet Aydemir

" Qeshqer edebiyati" jurnilining 2004 ‏ - Yili 4 - Sanida élan qilinghan "yawa kepter" namliq esiri sewebidin kishilerni "bölgünchilik we radikalizimgha küshkürtüsh" bilen eyiblinip 10 yilliq qamaq jazasigha höküm qilinghan yazghuchi nurmuhemmet yasin, jaza mudditini uyghur aptonom rayonining merkizi ürümchidiki "shinjang ‏ - 1 Türmisi"de ötewatqan idi.

2004 ‏ - Yili 11 ‏ - Ayda qolgha élinip, kéyinki yili 3 ‏ - Ayda sotlanghan yazghuchining jaza mudditini toldurushigha yene az dégende 5 yil waqit bar. Yazghuchi ürümchidiki 1 ‏ - Türmige yötkepbérilghan deslepki yillarda türme zawutida emgekke sélinghan bolup, ailisi bilen her 2 ayda bir qétim körüshüshige ruxset qilinatti. Igilishimizge qarighanda 2005 ‏ - Yilning axirliridin bashlap dairilerning uninggha tutqan pozitsiyisi özgergen bolup, shuningdin béri nurmuhemmet yasin türme zawutida emgekke sélinishtin toxtitilghan. Her küni siyasi öginishke qatnashturuliwatqan yazghuchining aile tawabiati bilen körüshüshi her 6 ayda bir qétimgha qisqartiwétilgen.

Lékin nur muhemmet yasinning urugh - Tughqanlirining ashkarilishigha qarighanda türme dairilirining pozitsiyisidiki özgirish b d t kishilik hoquq kéngishining ten jazasini tekshürgüchi emeldarining 2005 ‏ - Yili noyabirda ‏1 - Türmini ziyaret qilip, nurmuhemmet bilen körüshüsh weqesi bilen zich munasiwetlik bolup, türme dairiliri b d t emeldarining ziyaritidin kéyin yazghuchining urugh - Tughqanlirigha nurmuhemmetning idiyiside özgirish yaxshi bolmaywatqanliqini, urugh - Tughqanlirining uninggha terbiye bérishini telep qilghan.

Nurmuhemmet yasinning urugh - Tughqanliridin ismini ashkarilashni xalimaydighan bir kishi radiomizgha bergen bu heqtiki melumatida mundaq deydu": ular b d t tekshürgüchi emeldarining nurmuhemmet yasin bilen körüshkenlikini bizge éytti. Türmining bir emeldari b d t ning xadimi keldi, lékin uning ( nurmuhemmetning) özgirishi yaxshi bolmaywatidu. Siler yaxshiraq xet yézip, uning idiyisini yaxshilanglar, dédi."

Lékin 1 ‏ - Türme dairilirining bu türdiki mesililer we metbuat wastilirigha tutqan pozitsiyisi kishini ümidsizlendüretti. 1 ‏ - Türmidiki dairiler axbarat wastilirining mehbuslar heqqidiki soallirigha jawab bermey özlirining türme ikenlikini inkar qilishqa kélishiwalghandekla qilatti.

Téléfonimizni alghan bir xanim deslepte özining 1 ‏ - Türme ikenlikini étirap qilghan bolsimu, lékin nurmuhemmet yasinning ehwalini igilimekchi ikenlikimizni éytqanda özining türme ikenlikini inkar qilip turuwaldi shundaqla nurmuhemmetning ehwali toghrisida héchnime bilmeydighanliqini bildürdi.

B d t kishilik hoquq kéngishining ten jazasi qilmishlirini tekshürüsh emeldari manfréd nowak, 2005 ‏ - Yilning axirliri béyjing, lasa we ürümchidiki bir qisim türmiler üstidin tekshürüsh élip barghan idi. U, ürümchide 1 ‏ - Türmini ziyaret qilip, mezkur türmidiki nurmuhemmet yasin bilen uchrashqan we uning bilen tenha söhbet ötküzgen.

Manfréd nowak tekshürüshtin kéyin élan qilghan doklatida ten jazasining xitayda omumi yüzlük mewjut hadise ikenlikini, nurmuhemmet yasinning ten jazasigha uchrighanliqidin shikayetchi bolghanliqini élan qilghan idi. Nurmuhemmet yasinning urugh - Tughqanliridin radiomizning ziyaritini qobul qilghan yuqiriqi kishi, b d t emeldarining tekshürüshidin kéyin türme tüzümining téximu chingitilghanliqini bildürdi. U " shular (b d t xadimi) kelgendin kéyin türmining tüzümini téximu chingitiwetti. Burun her 2 ayda bir qétim körüsheleyttuq, hazir her yérim yilda bir qétim körüsheleymiz," deydu.

Manfréd nowak ürümchi we lasalarda élip barghan tekshürüshidin kéyin élan qilghan bayanatida xitay dölet bixeterlik we j x organlirining xizmet istilini tenqidligen idi. U, bu heqtiki bir bayanatida ten jazasining xitayda omumi yüzlük mewjut bolup turushidiki seweblerni chüshendürüp, "yerlik saqchilar özining xaraktérini özgertmigen. Bu jehettiki yene bir mesile xitay tashqi ishlar ministirlikining bu mesilidiki meydani. Ular bilen dölet bixeterlik küchlirining arisida yeni tashqi ishlar ministirliki bilen j x ministirliki we dölet bixeterlik ministirliki arisida toqunush bar. Bu organlarning hoquqi nahayiti zor, ular hoquqidin waz kéchishni xalimaydu. Shunga uzun mezgillik siyaset tüzüp, qanun bilen bashqurushni yolgha qoyush lazim."

Nurmuhemmet yasinning ehwali chetellerdiki uyghur teshkilatlirining diqqitini tartqan. 1 ‏ - Türme dairilirining yazghuchigha " idiyiwi özgertish " élip bériwatqanliqini tenqidligen merkizi gérmaniyidiki dunya uyghur qurultiyi, buningdiki meqset yazghuchining rohini sundurush ikenliki, xelqara organlarning bu weqege arilishishini telep qilidighanliqini bildürdi.

Qurultay bayanatchisi dilshat rishit radiomizgha bergen bayanatida " bu mesilige biz qurultay jiddi qaraymiz hem kéreklik xelqara teshkilatlargha derhal murajet qilip, xitaygha bésim ishlitish we bolupmu türmining ichidiki hazirqi ehwalni qaytidin b d t din ademler bérip éniqlap kélishni iltimas qilimiz hem shundaq heriket élip barimiz", dep körsetti.

Xitayda nahiyilik sot mehkimilirining 7 yildin artuq jaza bérilidighan délolarni bir terep qilish hoquqi bolmisimu, lékin nurmuhemmet yasinning délosigha maralbéshi nahiyilik sot mehkimisi höküm chiqarghan idi. U nahiyilik sotning hökümige narazi bolup, yuqiri derijilik sot organlirigha erz sunghan. Qeshqerlik wilayetlik ottura sot uning erzini körüp chiqip, eslidiki hökümni küchke ige, dep qarar chiqarghan.

Nurmuhemmet yasinning urugh - Tughqanlirining bildürüshiche, ular aptonom rayonluq xelq qurultiyi we yuqiri sot mehkimisige erz yazghan bolsimu, lékin bu organlardin héchqandaq jawab xet kelmigen.