Шимали оссәтийә вәқәси һәққидики инкаслар


2004.09.02

Русийә мәтбуатлириниң ашкарилишичә; 17 нәпәр бәдинигә бомбиларни таңған әр-аялдин тәркип тапқан бу гуруппа тәхминән 400 әтрапики оқутқучи-оқуғучиларни вә хадимларни гөрүгә еливалғандин кейин, 2-сентәбир күни 26 нәпәр гөрүгә елинған аял вә балиларни қоювәткән. Шимали оссәтийә җумһурийитиниң сабиқ призденти руслан авушәв нәқ мәйданға йетип келип, бу кишиләрни тапшурувалған. Русийә тәрәпниң мәлуматлириға қариғанда һазирчә 16 адәм өлгән болуп, буларниң ичидә гөрүгә елинғанлар, сақчилар вә пуқраларму бар икән.

Җамаәт вәкиллири гөрүгә алғучилар билән сөзлишишкә тиришип, телефон арқилиқ алақилашқан болсиму лекин, алақә үзүлүп кәткән.

Хәвәрләргә қариғанда чечәнләр һөкүмәт тәрәпниң гөрүгә елинғанларни қоюветиш бәдилигә озуқ-түлүк, ичимлик су билән тәминләш һәмдә уларниң иңушитийә вә чечинийигә кетивелишиға йол ечип бериш шәртлирини қобул қилмиған.

Русийә хәвәр агентлиқлиридин итар-тасс ниң учуриға қариғанда мәктәпни гөрүгә еливалған кишиләр чечән генерал лиридин бири шамил басайәвниң әтрити болуп, улар русийә һөкүмитидин дәрһал чечәнистандин әскәрлирини елип чиқип кетишни һәмдә илгири қолға елинған пидайиларни қоюп беришни тәләп қилған шуниңдәк мәктәп бинасиға мина орунлаштуривәткән.

2-Сентәбир күни москвадики риҗский намидики мәтро истансиси йенидиму партилаш йүз берип, 10 адәм өлгән вә 50 адәм яридар болған.

Русийидә йүз бәргән бур бир қатар вәқәләргә җидди қариған русийә призденти владимир путин өзиниң түркийә сәпирини кечиктүргән шуниңдәк москва шәһриниң қурулғанлиқини хатирләш паалийитини әмәлдин қалдуривәткән.

Бәслан шәһиридики бу мәктәпниң чечән қораллиқ гуруппилири тәрипидин гөрүгә елинғанлиқи хәлқара җәмийәт вә хәлқара мәтбуатларниң җидди инкаслирини қозғиди.

Америка призденти георгә буш владимир путинға телефон берип, америкиниң русийигә ярдәмлишип, гөрүгә елинғанларни қутулдурушқа рази икәнликини билдүргән.

Русийә һөкүмитиниң тәлипигә бинаән бдт хәвпсизлик кеңиши йиғин чақирип, беслан шәһиридики бу мәктәпни гөрүгә еливелиш вәқәсини әйиплигән һәмдә гөрүгә елинғанларниң дәрһал вә шәртсиз түрдә қоюп берилишини тәләп қилған. Бдт хәвпсизлик кеңиши “бигунаһ, теч аһалиға қаритилған һәр қандақ шәкилдики террорлуқ һәрикәтниң һәммиси җинайәт һесаблиниду, буни ақлашниң һечқандақ асаси йоқ” дәп көрсәткән.

Бирақ, чечән ичкирийә җумһурийитиниң рәһбири, көп йиллардин буян москва билән уруш қиливатқан чечәнләр даһийси арслан мәшһәдоп, бәслан шәһридики бу мәктәпни гөрүгә еливелиш вәқәсиниң чечән мустәқилчилири билән мунасивәтсиз икәнликини билдүргән. Лекин, москва йәнила уни мәзкур вәқәгә бағлимақта.

Беслан мәктипиниң гөрү елиниш вәқәсидин кейин, ғәрип мәтбуатлирида русийидики терроризимниң келип чиқиши вә униң сәвәблири һәмдә буниңдин кейинки йүзлиниши һәққидә түрлүк мулаһизиләр елан қилинған болуп, мутләқ көп қисим күзәткүчиләр, москваниң сулһи йолини издимигәнликиниң террорлуқ вәқәлирини улғайтивәткәнликини оттуриға қоюшқан.

Әнгилийә гезитлиридин бири "күндилик телеграф" та елан қилинған мақалидә русийә вә исраилийә һөкүмәтлириниң тероризимға тутқан сиясити тәнқид қилинған болуп, "москваниң 1996-йили, чечән тоқунуши ахирлашқандила чечән мәсилисини сиясий йол билән һәл қилиш мумкинчиликини қолдин кәткүзивәткәнлики" көрситилгән.

Әнгилийиниң "вақит" гезити мақалә елан қилип, москваниң хаталиқлири түпәйлидин, икки қетимлиқ чечән урушиниң пүтүн русийиниң вәзийитини муқимсизлаштуруп, ахирида пүтүн русийиниң атом електир истансилириниң өзини өлтүрүвелиш характерлик һуҗумларниң нишани болуп қелишидин қорқушини кәлтүрүп чиқарғанлиқини шәрһлигән.

"Иқтисадшунас" гезити болса, чечәнләрниң һәрикәтлириниң "ал-қаидә " билән болған мунасивәтлиригә испат керәкликини әмма, путинниң чечинийида йүргүзүватқан сиясәтлирини испатлимисиму рошән икәнликини көрситип, москвадики бу террорлуқ һәрикәтлириниң русийиниң чечән мәсилисини техичә сиясий усул билән һәл қилиш йолини тапмиғанлиқидин дерәк беридиғанлиқини баян қилған. Италийә гезитлиридин бири "ла стампа"диму " чечән қапқинидики путин" намлиқ бир парчә мақалә елан қилинған болуп, буниңда путинниң һазирғичә қозғилаң қиливатқан бу җумһурийәт билән сулһи йолини издимәй, русийини қорқунчлуқ бәдәлләрни төләшкә дучар қиливатқанлиқи оттуриға қоюлиду. Бу мақалидә оттуриға қоюлған хуласә шуниңдин ибарәтки; русийидә йүз бериватқан терроризим қечип қутулғили болмайдиған апәт чүнки у, тарихий җәһәттин шәкилләңән, икки әсир вақит чар русийиниң кавказийини бесип йетиши чечән хәлқиниң мустәқиллиққә болған интилишини йоқуталмиған һәтта сталинниң қаттиқ қоллуқиму уларниң русийигә қарши кәйпиятини түгитәлмигән. Әслидә 1991-йили совет иттипақи йимирилгәндә чечән ләр мустәқиллиққа тәйяр иди. Бирақ, москва грузийә, азәрбәйҗанларниң мустәқил болушиға қошулған болсиму, лекин чечәнләргә рухсәт қилмиған.

Мақалидә йәнә москваниң әгәр чечәнләргә йол қоюлса, башқа бөлүнүш тәрәпдарлириниңму охшаш хилдики тәлипи күчийиду, нәтиҗидә техиму чоң кризисқа йолуқуш мумкин" дегәндәк әндишисиниң бүгүнки еғир вәзийәтниң асасий сәвәблириниң бири болуп қалғанлиқи көрситилгән.

Русийә һөкүмити тәрипидин хәлқара терроризимниң бир қисими дәп җакарлиниватқан чечәнләрниң һәрикәтлириниң һәммисидә дегүдәк русийә әскәрлириниң чечинийидин чиқип кетиши тәләп қилинған болуп, 1995-йили, буденовск шәһиридики дохтурханиниң, 1996-йили, дағистан җумһурийитидә қизлар шәһиридики дохтурханиниң шуниңдәк 2002-йили, москва шәһиридики норд-ост тиятерханисиниң гөрүгә елиниш вәқәлиридиму чечән пидайилири йәни русларниң атиши бойичә террорчилар русийә һөкүмитидин дәрһал өз әскәрлирини елип чиқип кетишни тәләп қилған иди.(Үмидвар)

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.