Shimali ossetiye weqesi heqqidiki inkaslar


2004.09.02

Rusiye metbu'atlirining ashkarilishiche؛ 17 neper bedinige bombilarni tangghan er-ayaldin terkip tapqan bu guruppa texminen 400 etrapiki oqutquchi-oqughuchilarni we xadimlarni görüge éliwalghandin kéyin, 2-séntebir küni 26 neper görüge élin'ghan ayal we balilarni qoyuwetken. Shimali ossetiye jumhuriyitining sabiq prizdénti ruslan awushew neq meydan'gha yétip kélip, bu kishilerni tapshuruwalghan. Rusiye terepning melumatlirigha qarighanda hazirche 16 adem ölgen bolup, bularning ichide görüge élin'ghanlar, saqchilar we puqralarmu bar iken.

Jama'et wekilliri görüge alghuchilar bilen sözlishishke tiriship, téléfon arqiliq alaqilashqan bolsimu lékin, alaqe üzülüp ketken.

Xewerlerge qarighanda chéchenler hökümet terepning görüge élin'ghanlarni qoyuwétish bedilige ozuq-tülük, ichimlik su bilen teminlesh hemde ularning ingushitiye we chéchiniyige kétiwélishigha yol échip bérish shertlirini qobul qilmighan.

Rusiye xewer agéntliqliridin itar-tass ning uchurigha qarighanda mektepni görüge éliwalghan kishiler chéchen général liridin biri shamil basayewning etriti bolup, ular rusiye hökümitidin derhal chéchenistandin eskerlirini élip chiqip kétishni hemde ilgiri qolgha élin'ghan pidayilarni qoyup bérishni telep qilghan shuningdek mektep binasigha mina orunlashturiwetken.

2-Séntebir küni moskwadiki rijskiy namidiki metro istansisi yénidimu partilash yüz bérip, 10 adem ölgen we 50 adem yaridar bolghan.

Rusiyide yüz bergen bur bir qatar weqelerge jiddi qarighan rusiye prizdénti wladimir putin özining türkiye sepirini kéchiktürgen shuningdek moskwa shehrining qurulghanliqini xatirlesh pa'aliyitini emeldin qalduriwetken.

Beslan shehiridiki bu mektepning chéchen qoralliq guruppiliri teripidin görüge élin'ghanliqi xelqara jemiyet we xelqara metbu'atlarning jiddi inkaslirini qozghidi.

Amérika prizdénti gé'orge bush wladimir putin'gha téléfon bérip, amérikining rusiyige yardemliship, görüge élin'ghanlarni qutuldurushqa razi ikenlikini bildürgen.

Rusiye hökümitining telipige bina'en bdt xewpsizlik kéngishi yighin chaqirip, béslan shehiridiki bu mektepni görüge éliwélish weqesini eyipligen hemde görüge élin'ghanlarning derhal we shertsiz türde qoyup bérilishini telep qilghan. Bdt xewpsizlik kéngishi “bigunah, téch ahaligha qaritilghan her qandaq shekildiki térrorluq heriketning hemmisi jinayet hésablinidu, buni aqlashning héchqandaq asasi yoq” dep körsetken.

Biraq, chéchen ichkiriye jumhuriyitining rehbiri, köp yillardin buyan moskwa bilen urush qiliwatqan chéchenler dahiysi arslan meshhedop, beslan shehridiki bu mektepni görüge éliwélish weqesining chéchen musteqilchiliri bilen munasiwetsiz ikenlikini bildürgen. Lékin, moskwa yenila uni mezkur weqege baghlimaqta.

Béslan mektipining görü élinish weqesidin kéyin, gherip metbu'atlirida rusiyidiki térrorizimning kélip chiqishi we uning sewebliri hemde buningdin kéyinki yüzlinishi heqqide türlük mulahiziler élan qilin'ghan bolup, mutleq köp qisim küzetküchiler, moskwaning sulhi yolini izdimigenlikining térrorluq weqelirini ulghaytiwetkenlikini otturigha qoyushqan.

En'giliye gézitliridin biri "kündilik télégraf" ta élan qilin'ghan maqalide rusiye we isra'iliye hökümetlirining térorizimgha tutqan siyasiti tenqid qilin'ghan bolup, "moskwaning 1996-yili, chéchen toqunushi axirlashqandila chéchen mesilisini siyasiy yol bilen hel qilish mumkinchilikini qoldin ketküziwetkenliki" körsitilgen.

En'giliyining "waqit" géziti maqale élan qilip, moskwaning xataliqliri tüpeylidin, ikki qétimliq chéchen urushining pütün rusiyining weziyitini muqimsizlashturup, axirida pütün rusiyining atom éléktir istansilirining özini öltürüwélish xaraktérlik hujumlarning nishani bolup qélishidin qorqushini keltürüp chiqarghanliqini sherhligen.

"Iqtisadshunas" géziti bolsa, chéchenlerning heriketlirining "al-qa'ide " bilen bolghan munasiwetlirige ispat kéreklikini emma, putinning chéchiniyida yürgüzüwatqan siyasetlirini ispatlimisimu roshen ikenlikini körsitip, moskwadiki bu térrorluq heriketlirining rusiyining chéchen mesilisini téxiche siyasiy usul bilen hel qilish yolini tapmighanliqidin dérek béridighanliqini bayan qilghan. Italiye gézitliridin biri "la stampa"dimu " chéchen qapqinidiki putin" namliq bir parche maqale élan qilin'ghan bolup, buningda putinning hazirghiche qozghilang qiliwatqan bu jumhuriyet bilen sulhi yolini izdimey, rusiyini qorqunchluq bedellerni töleshke duchar qiliwatqanliqi otturigha qoyulidu. Bu maqalide otturigha qoyulghan xulase shuningdin ibaretki؛ rusiyide yüz bériwatqan térrorizim qéchip qutulghili bolmaydighan apet chünki u, tarixiy jehettin shekillengen, ikki esir waqit char rusiyining kawkaziyini bésip yétishi chéchen xelqining musteqilliqqe bolghan intilishini yoqutalmighan hetta stalinning qattiq qolluqimu ularning rusiyige qarshi keypiyatini tügitelmigen. Eslide 1991-yili sowét ittipaqi yimirilgende chéchen ler musteqilliqqa teyyar idi. Biraq, moskwa gruziye, azerbeyjanlarning musteqil bolushigha qoshulghan bolsimu, lékin chéchenlerge ruxset qilmighan.

Maqalide yene moskwaning eger chéchenlerge yol qoyulsa, bashqa bölünüsh terepdarliriningmu oxshash xildiki telipi küchiyidu, netijide téximu chong krizisqa yoluqush mumkin" dégendek endishisining bügünki éghir weziyetning asasiy seweblirining biri bolup qalghanliqi körsitilgen.

Rusiye hökümiti teripidin xelqara térrorizimning bir qisimi dep jakarliniwatqan chéchenlerning heriketlirining hemmiside dégüdek rusiye eskerlirining chéchiniyidin chiqip kétishi telep qilin'ghan bolup, 1995-yili, budénowsk shehiridiki doxturxanining, 1996-yili, daghistan jumhuriyitide qizlar shehiridiki doxturxanining shuningdek 2002-yili, moskwa shehiridiki nord-ost tiyatérxanisining görüge élinish weqeliridimu chéchen pidayiliri yeni ruslarning atishi boyiche térrorchilar rusiye hökümitidin derhal öz eskerlirini élip chiqip kétishni telep qilghan idi.(Ümidwar)

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.