Powél xitaydiki ziyaritide kishilik hoquq, shimaliy koriye we teywen mesililiride toxtaldi


2004.10.25

Amérika tashqi ishlar ministiri kolin powél düshenbe küni xitaydiki ziyaritining axirqi künide, xu jingtaw bashchiliqidiki xitay rehberliri bilen körüshti. Shundaqla ikki terep otturisidiki kishilik hoquq, shimaliy koriye we teywen mesililirini öz ichige alghan söhbet xelq'ara jem'iyitining diqqitini tartti.

Amérika birleshme axbarat agéntliqining xewiride melum bolishiche, kolin powél söhbettin kéyin orunlashturulghan muxbirlarni kütüwélish yighinida, ikki terepning kishilik hoquq di'alogini eslige keltürüsh üchün dawamliq söhbetlishishke kélishkenlikini bildürdi.

Xitay bilen amérika otturisidiki kishilik hoquq dé'alogi bu yil 3- ayda üzülüp qalghan bolup, buning sewebi amérika hökümiti birleshken döletler teshkilatidin xitayning kishilik hoquq xatirisini eyipleydighan qarar chiqirishini telep qilghandin kéyin, xitay buninggha narazi bolup, amérika bilen élip baridighan kishilik hoquq söhbitini toxtitip qoyghan idi.

Xitay yéqinqi bir nechche yillardin buyan amérika we yawropa döletliri bilen kishilik hoquq ehwali heqqide söhbetlishishke kélishken idi. Söhbet xitaydiki puqralarning diniy erkinliki, xitay kommunist hökümitining öktichi we ishchilar hoquqini qoghdash üchün pa'aliyet élip bériwatqan kishilerge tutqan pozitsiyesi hemde jinayi ishlar edliye séstimisi qatarliq mezmunlarni öz ichige alatti.

Kolin powél sözide, gerche xitayning kishilik hoquq ehwalida 2002- yili bir az ilgirlesh körülgen bolsimu, emma 2003- yiligha kelgende, zhornalist we ishchilar rehberlirini qolgha élish ehwali yüz bérip, kishilik hoquq weziyiti téximu nacharlap ketkenlikini bildürdi. U yene, xitay tashqi ishlar ministiri li jawshingdin, xitay da'iriliri tutup turiwatqan muxbir jaw yenni qoyup bérishni telep qildi.

Powél: béyjingni teywen bilen söhbetlishishke dewet qilghan tirishchanliqlirimiz netijilik bolmidi

Kolin powélning ziyaritini küzitiwatqan analizchilarning déqqitini tartqan yene bir ish, kolin powélning muxbirlarni kütiwélish yighinida qilghan, " bizning béyjingni teywen bilen söhbetlishishke dewet qilghan tirishchanliqlirimiz netijilik bolmidi" dégen sözi boldi. Kolin powél xitaydiki ziyariti jeryanida özi bilen körüshken xitay emeldarlirining hemmisini, ikki qirghaq söhbiti mesiliside ochuq pozitsiye tutushqa we her bir pursetni qoldin bermey di'alogni ilgiri sürüshke ündigen idi.

Amérikining oxayo shitatidiki tolédo uniwérsitéti proféssori ren bogong bu heqte, xitayning teywen bilen söhbet ötküzüsh éhtimalliqining nahayiti kichiklikini, bolupmu hoquqtiki xujingtaw we wén jiyabaw qatarliq yéngi rehberlerning teywen prézdénti chén shüybiyendin héchqandaq ümid kütmeydighanliqini bildürdi. U mundaq dédi:

" Chong quruqluq hazir chén shuybiyendin héchqandaq ümid kütmeydu, hetta uninggha peqetla ishenmeydu. Shundaqla xujingtaw bilen wén jiyabaw hazir teywen mesilisige yéngi taktika qollandi. Burun ikki qirghaqni birlikke keltürüsh tekitlen'gen bolsa, hazirqi yéngi rehberler birlikke keltürüshni bir yaqqa qoyup turup, musteqilliqqa qarshi turushni döletning teywen'ge qaratqan muhim siyasiti qilip békitti."

Teywen hökümiti xitayning pozitsiyisidin epsuslandi

Teywenning xitay ishlirigha mes'ul bolghan chong quruqluq komitéti kolin powélning teywen'ge a'it qilghan sözlirige derhal inkas qayturup, béyjing hökümitining ikki qirghaq söhbitige aktip pozitsiye tutmay, amérikining nesihitini qobul qilmighanliqini, shundaqla teywen hökümitining buningdin ümitsizlen'genlikini bildürdi. U mundaq dédi:

" Biz heqiqeten ömidsizlenduq hem epsuslanduq. Emma bizmu buni toghra chüshinimiz. Chünki chong quruqluq belkim hazirghiche teywen mesilisini tetqiq qilip bahalawatqandu. Amérikining prézdént saylimi we teywen parlamént saylimi axirlishishtin burun, chong quruqluq ichki qismida yene dawamliq bahalash élip bérishi mumkin."

Proféssor ren bogong powélning bu qétimliq ziyaritining ikki qirghaq otturisidiki ixtilaplarni hel qilishta anche chong rol oynap ketmeydighanliqini, chünki xitay tashqi siyasitide gerche bush hökümiti bilen yaxshidek körünsimu, emma hazir xitayning amérikidin intayin narazi ikenlikini bolupmu teywen'ge qoral-yaraq sétip bérishige küchlük qarshi ikenlikini bildürdi.

Amérika tashqi ishlar ministiri kolin powél düshenbe küni xitaydiki ziyaritini axirlashturup, bu qétimliq asiya sepirining eng axirqi békiti bolghan jenubiy koriyige qarap yolgha chiqti. (Peride)

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.