Деһқанлардики намратлиқни намувапиқ түзүм кәлтүрүп чиқарған (5)


2004.10.22

15 - Хитайда нупус түзүми деһқанлар үчүн намувапиқ

"Деһқанлардики намратлиқни намувапиқ түзүм кәлтүрүп чиқарған" дегән мақалида баян қилинишичә, хитайда шәһәр нупуси йеза нупусидин әла. Йеза нупусидикиләр балилирини шәһәрләрдики мәктәпкә бәрмәкчи болғанда андин улар шәһәр нупусиниң али нупус икәнликини һес қилиду. Йеза баллири билән шәһәр баллириниң йәйдиғинидин тартип кийидиғини, ойнайдиғиниғичә һәммә нимиси охшимайду. Йезилиқлар өзигә шәһәр нупуси һәл қилмақчи болса ашлиқ идариси, сақчи идариси, хәлқ ишлири идариси дегән 3 орундин өтүши керәк. Буни биҗириш үчүн көп вақит кетидула әмәс, техиму көп пул кетиду. 90

- Йиллардин башлап наһийиләр һәр йили шәһәр нупусидин 100 ни, кейин 200 ни, кейинчә 500 ни сатидиған болди. Һәр бир нупусниң баһаси 20 миң юәндин 30 миң юәнгичә. Буни елиш үчүн йәнә "арқа ишик" керәк. Кейин нупус мәмиликәт буйичә сетилидиған болди. Бейҗиң нупусиниң баһаси бир нәччә йүз миң юәнгә чиқти. Бейҗиңлиқ болмақ һәммидин тәс. Ваһаләнки, хитайдики нупус түзүми шәһәр билән йезини айривәткән, шәһәр билән йезиниң пәрқини барғансири чуңайтивәткән. Бу әмилийәттә йезилиқларни кишилик һүрмити җәһәттә шәһәрликләр билән тәң болуштин мәһрум қалдурған мудһиш түзүм.

16 - Хитайда һөддигәр издәш түзүми деһқанлар үчүн намувапиқ

"Деһқанлардики намратлиқни намувапиқ түзүм кәлтүрүп чиқарған" дегән мақалида баян қилинишичә, йезиларда дөләтниң "6 хил қурулуш" дәп аталған мәбләғлиригә егә болуш, болупму "намратларни йөләш" дегән намдики мәбләғлиригә егә болуш асан әмәс. Болупму, мәбләғләрни ишлитиштә қоллиниливатқан шәкил өзгичә. Йезиларда кирим көпәйди дейилгини билән, әмилийәттә һазир 1 юән пулни 85 - йилидики 1 мочәнгә тәң қиммәттә хәҗлигили болидиған болуп қалди. Йезиларда кичиккинә бир ишни қилмақчи болса давираң селип елан чиқирип һөддигәр изләйду. Буни адил түзүм дәп чүшәндүриду.

Хәлқарада тәрәққи қилған әлләрдә базар игиликидики җидди риқабәт җәрянида бу түзүм яхши, әмма тәрәққи қилмиған қалақ йезиларда бу түзүм арқилиқ йәрлик деһқанлар қаттиқ кәмситишкә учрайду. Әмилийәттә һазир хитай йезилирида һөддигәр изләш дегән иш қанунлуқ һалда яки қанунниң сайисида "әл - ағинә" яки "дост - бирадәр" болушуп, мәбләғләрни өз - ара тәқсимливелиштин ибарәт боливатиду. Демәк, бу шәкил әмилийәттә һуқуқ билән пулниң һәмкарлиқи болуп қалди. Һуқуқи барлар билән пули барлар бирлишип намратларни чәткә қеқиш, бозәк қилиш болуп қалди. Болупму намратларни йөләш дәп пул чүшкәнсири намратлиқ әвҗ еливатиду.

17 - Хитайда назарәтчилик түзүми деһқанлар үчүн намувапиқ

"Деһқанлардики намратлиқни намувапиқ түзүм кәлтүрүп чиқарған" дегән мақалида баян қилинишичә,

Хитайда һазир йемәк - ичмәк мәһсулатлириға ишәнмәйдиған кишиләр барғансири көпәймәктә. Дора мәһсулатлириға ишәнмәйдиғанлар, тәләй синап алидиған латарийә биләтлиригә ишәнмәйдиғанлар, пай чәклиригә ишәнмәйдиғанлар, суғуртиға ишәнмәйдиғанлар, банкиға ишәнмәйдиғанларму барғансири көпәймәктә. Ахир "назарәт қилиду" дейилгән органларларғиму ишәнмәйдиған болди . Чүнки назарәт қилидиған органларму һөкүмәт тәрипидин контирол қилинивалғанлиқтин, җәмийәттә ишәнҗи дегән нәрсә барғансири азлап қалди. Хәлқ, болупму деһқанлар шу назарәт қилиду дегән органлар тәрипидин алдинип зиян тартип, қайта - қайта зиян тартип савақ алди. Теги тәктидин әйтқанда, бунниң һәммиси хитайда һәқиқи демократийә түзүми тикләнмигәнликтин болған.

18 - Хитайда вәкил түзүми деһқанлар үчүн намувапиқ

"Деһқанлардики намратлиқни намувапиқ түзүм кәлтүрүп чиқарған" дегән мақалида баян қилинишичә, хитайда наһийиләрдә хәлқ вәкилләр қурултейи йиғин ачса "деһқанлар вәкили" дәп атилидиған кишиләрниң сани шәһәрликләрниң вәкиллириниң санидин аз, аран 10 ниң 1 ни тәшкил қилиду. Йезиларниң өзидә хәлқ қурултейи йиғин ачқандиму, йиғинға қатнишидиғанларниң мутләқ көп санлиқи кадирлар. Һәқиқи деһқан асасән йоқ, болсиму кадирлар көрсүтүп бәлгиләнгән кишиләр яки кадирларниң туққанлири.

Растини әйтқанда, хитайдики һазирқи вәкил түзүми деһқанларнамратлишишниң мәнбәси. Чүнки хитайда һәр қандақ йиғинда деһқанниң авази йоқ. Биз шундақ дәп әйталаймизки, әгәр һазир хитайда йолға қуюливатқан мушу түзүмләрниң қайси бири байлар билән намратларни, шәһәрликләр билән йезилиқларни, пухралар билән әмәлдарларни тәң - баравәр орунда қойған болса, деһқанлар буқәдәр ғурубәтчиликкә қалмиған болатти. Шәһәрләрдин зияли яшлар йезиларға ибәртилгән йилларда, йезиларда деһқанлар өзлири ачлиқитин өлүп кетип турсиму, йәнила шәһәрләрдин кәлгән зияли яшларни әң яхши өйләрдә олтурғузуп, әң яхши тамақни йегүзүп өз юртида турғузған.

Шундақтиму йезиға барған зияли яшлар 10 нәччә йилғичә пәқәт йәрлишәлмәй, һәммиси "йеза дегән адәм яшайдиған җай әмәскән" дегән ортақ тунушқа келип қайтип кәтти. Уларниң бу сөзи деһқанларни кәмситкәнлики әмәс, бәлки деһқанларниң интайин еғир ғурубәтчиликтә яшайдиғанлиқини, кәмситиливатқанлиқини, адәм қатарида күрүлмәйдиғанлиқини, бәлки бу бир алаһидә лайиһәләп чиқилған тәңсизлик икәнликини инкас қилғанлиқи. Буниңға һазирға қәдәр хатимә берилмәйватқанлиқини яхши ойлап көрүш керәк.(Вәли)

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.