Ejdiha yoli

• Muxbirimiz ümidwarning bu heqtiki melumati
• Download story audio

Moskwaning izmaylowo rayonidiki bir xitay réstorani. 2005 - Yili 25 – awghust tartilghan. Xitay köchmenliri rusiyide kündin kün'ge köpeymekte. AFP

Ruslar xitayni bezide "sériq ejdiha" we yaki "tengri impériyisi" dep atishidu. Buninggha seweb bolghan nerse xitayning riwayetliri we tarixi bolup hésablinidu. Rus-xitay munasiwet tarixida shérin ay dewrimu, top- zembireklirini bir-birige betleshken, hetta bir –birining qanlirini töküshken waqitlarmu bolghan.

Rusiye metbu'atlirining uchurlirigha qarighanda, sowétler ittipaqi yimirilgendin kéyin, xitaylar sansizlap rusiye tupraqlirigha kirip, soda-sétiq ishliri bilen shughullandi. Xitay saxta malliri rusiyining hemme yerlirini qaplap, rusiye istimalchilirining menpe'etlirige ziyan saldi. Qanunsiz xitay köchmenliri rusiyining chong-kichik sheherliri hetta yéza-qishlaqlirighiche yétip kélip yerlishishish pursetlirige érishti.

Séghinishning ornini alghan seskinish

Rusiye metbu'atlirida yene da'im xitay qara qollar guruhlirining türlük jinayi ishlar bilen shughullinip, tinch rus puqralirining mal-mülkige we bixeterlikige tehdit sélish weqelirining yüz bergenliki heqqidiki uchurlarmu tarqilishqa bashlidi. Netijide, bir mezgil "xitaylar emgekchi xelq, xitaylar aq köngül xelq" dep maxtiship, özlirining 50-yillardiki sowét –xitay munasiwetlirining shérin ay mezgilliride éytishqan "béyjing-moskwa" naxshisini séghin'ghan rusiyiliklerning semimiy héssiyatlirining ornigha seskinidighan, nepretlinidighan hemde xitayni "tehdit "dep hésablaydighan köz qarashlar almashqan.

Yéqinda rusiyidiki ataqliq gézitlarning biri "moskwa komsomoli" da xitay köchmenliri we ularning qilmishliri heqqide "ejdiha yoli" dégen téma astida bir parche maqale élan qilin'ghan. Mezkur maqalide körsitilishiche, hazir moskwada 150 mingdin artuq xitay köchmini yashimaqta. Ularning ichide köpligen jinayetchiler, qara qollar mewjut bolup, bu guruppilar xitay köchmenlirini qanunsiz yollar bilen yawropagha mangdurush tijaretliri bilenmu shughullinidu.

Rusiyidiki xitaylarning sani talash-tartish üstidiki mesile, bezi rus aptorliri xitay köchmenlirining sanining bir qanche milyon ikenlikini yéziship, 2010-yiligha barghanda, xitaylarning rusiyidiki asasliq milletlerning birige aylinishi mumkinlikini otturigha qoyushmaqta.

Moskwadiki xitay qara qollar guruppiliri

Xitaylar hazir rusiyige intilmekte, biraq, ular dölitimiz üchün ishlimeywatidu, ular peqet özlirining iqtisadi üchün ishlewatidu, ular ishlep tapqan pullirini xitaygha élip kétidu.

"Ejdiha yoli" namliq maqalining aptori yuliya kalininaning körsitishiche, hazir moskwadiki xitay qara qolliri bir qanche guruppilargha bölün'gen bolup, ular chong jehettin shimalliqlar we jenubluqlar dégen ikki guruppigha ayrilghan . Bu ikki chong guruppining terkibide yene béyjing guruhi, xarbin guruhi, shangxey guruhi, fujyen guruhi we jéjang guruhi dégendek bir qanche qara qollar shaykiliri mewjut bolup, ular özara bir biri bilen küresh qilidu. Bularning hemmisining öz aldigha soda nuqtiliri we bölüwalghan térritoriyiliri bar . Moskwa shehirining izmaylowskiy we chérkizowskiy rayonlirida "asiya mehellisi" peyda qilin'ghan bolup, xitay qara qolliri bu jaylarda qimarxanilarni, pahishixanilarni achqan, bu yerdiki xitay pahishiliri her xil mulazimetlirini dawamlashturmaqta.

Maqalide yézilishiche, xitay qara qolliri rusiye sodisigha, jemiyet amanliqigha tesir yetküzidighan bir küchke aylan'ghan bolup, bir qisim rusiye emeldarliri bu xitaylardin para yégenliki üchün ulargha chéqilishni xalimaydiken.

Maqale aptori yuliya kalinina rusiye hökümitining yéqinda 60 nechche neper xitay qanunsiz köchminini mejburiy halda rusiyidin heydep chiqiriwetkenlikini, emma bunchilik birer qétimliq qoghlap chiqirishning kupaye qilmaydighanliqini, chünki, ularning ornigha yene her küni minglap xitaylarning rusiyige kélidighanliqini otturigha qoyush bilen rusiye jemiyiti we hökümitini mezkur xitay qanunsiz köchmenliri we jinayetchilirige qattiq pozitsiye tutushqa chaqirghan.

Yiraq sherqte xitay köchmenlirining sani ashmaqta

Marina sélinina we yékatirina séméyonowa isimlik ikki neper rus aptorining " musteqilliq géziti" de élan qilghan maqaliside otturigha qoyulishiche, yiraq sherq xitay köchmenlirining eng köp kéliwatqan jayliri bolup, yiraq sherqtiki chita oblastliq köchmenler idarisining uchurigha tayan'ghanda ,tashqi bayqaldiki 400 din artuq shirket we shexsiy tijaretchiler xitay shirketliri we xususiylar bilen kélishim tüzüp, xitaylarni bu jaylargha élip kelgenliki üchün yéqinqi besh yil ichide mezkur rayondiki xitaylarning sani téz sürette éship ketken. "2005-Yilining ichidila chita oblastidiki tamozhna ötkilidin 200 mingdin artuq xitay ötüp, rusiye tewesige kirgen. Chita oblasti emeliyette xitay tinch ishghal qilish da'irisidiki rayonlarning biridur" dep yazidu maqale aptorliri. Ularning körsitishiche, biraq hökümet terep xitaylarning tinch ishghal qilish mesilisi heqqide izahat bérishtin bash tartqan. Rus aptorliri xitaylarning mundaq téz köpiyish ehwalini "tinch ishghal qilish" dep atashmaqta.

Maqale aptorlirining bayan qilishiche, chita oblastidiki köpligen qurulushlar xitay shirketliri teripidin kötirige élin'ghan bolup, ish nuqtiliridiki mutleq köpchilik ishchi xitaylar iken. Hetta amazar yézisidiki türlük ish orunlirining 80%ni xitaylar igiliwalghan. 2005-Yili bir xitay shirkiti chita oblastidiki tömür tawlash nuqtisini kötürüwalghan bolup, bu jayda 4000 xitay ishchisining ishlishi pilanliniwétiptu. Hazir xitayning chita oblastigha meblegh sélishimu ashmaqta iken.

Maqale aptorlirining otturigha qoyushiche, türlük sewebler tüpeylidin chita oblastidiki ahalilarning sani aziyishqa bashlighan bolup, kishiler bashqa jaylargha köchüp ketmekte. Shu sewebtin bu rayondiki qurulush orunliri hem bashqa orunlar köplep xitay ishchilirini élip kélip ishlitishke bashlighan. Xitaylarning hemme yerlerni qaplishidin xapa bolghan chita oblastining xelqi bu rayonning pat arida bir xitay shehrige aylinip qélishidin ensirigen bolup, hetta sheher merkizige xitayche xetler oyulghan bir xatire belgisimu ornitilghan iken.

Chita oblastining köchmenler idarisining bir xadimining bildürüshiche, chégridin ötken xitay sayahetchilirini tekshürgende, ularning yénidin palta qatarliq xeterlik eswablar chiqqan, rusiye tamojna xadimliri rusiyige dem élishqa mangghan sayahetchi xitaylar paltini néme qilidighandu déyiship heyran qalghan, xitaylarmu buning sewebini chüshendürüp bérelmigen.

Maqalide yézilishiche, yiraq sherq ishchiliri uyushmisining re'isi yuriy wikulop bu ehwallar heqqide toxtilip, "xitaylar hazir rusiyige intilmekte, biraq, ular dölitimiz üchün ishlimeywatidu, ular peqet özlirining iqtisadi üchün ishlewatidu, ular ishlep tapqan pullirini xitaygha élip kétidu" dégen.

Rusiyining "musteqilliq géziti"de élan qilin'ghan mezkur maqalide körsitilishiche, hetta bu yerdiki xitay qurulush ishchiliri rusiyiliklerge ashkara halda" biz özimiz üchün qurulush quruwatimiz, shuning üchün biz tirishiwatimiz" dégen iken. Ruslar bu sözlerni xitaylarning kelgüside bu jayni "öz yérimiz bolidu" dep chüshen'genliki dep qarighan. Démisimu, xitay tarix kitablirida rusiyining 19-esirde yiraq sherqtiki köpligen junggo zéminini tartiwalghanliqi yézilidu. (Ümidwar)