Хитай-русийә-японийә мунасивәтлиридики енергийә мәсилиси


2004.10.19

Енергийә мәсилиси нөвәттә хитай, русийә вә японийә мунасивәтлиридики муһим темиларниң бири болуп, енергийигә болған еһтияҗи күндин-күнгә ешиватқан хитай билән японийә һәр иккилиси русийиниң енергийә мәнбәсигә көз тикмәктә.

Русийә презденти виладимир путинниң өткән һәптә хитайға қилған зиярити ғәлибилик аяқлишип, хитайниң русийә билән узун йил давамлашқан чегра мәсилисидә кәң қоллуқ қилиши вә русийиниң дуня сода тәшкилатиға әза болишини қоллиши японийә һөкүмитиниң деққәт етибарини тартти.

Шундақла хитайниң японийидә турушлуқ әлчиханисиниң дүшәнбә күни орунлаштурған мухбирларни күтивелиш йиғинида, бир нәпәр японийилик хәлқара ишлар сиясий обзорчиси хитай баш әлчиси ваң йидин, " хитайниң путин билән чегра мәсилисини өз ичигә алған башқа көп түрлүк сиясий вә иқтисадий келишимләрни түзиши, хитай вә русийиниң бирлишип америкиға тақабил турушни мәқсәт қилғанлиқини көрситәмду?" дәп сориди. Буниңға җавабән баш әлчи ваң йи,соғақ уруш мәзгилидики бу идийиниң һазир вақти өткәнликини, нөвәттики хитай-русийә мунасивәтлириниң пәқәт икки тәрәп мәнпәәтини көздә тутидиғанлиқини билдүрди.

Хитай русийә мунасивәтлири вә америка

Канада карлтон университетиниң асия ишлири факолтети профессори җейкоб ковалио (Jacob Kobalio) бу һәқтә, хитай билән русийә һәмкарлиқидики асаслиқ һәрикәтләндүргүчи күчниң, террорчилиққа қарши көрәш, енергийә вә америкиниң күчигә тақабил туруш икәнликини билдүрүп мундақ деди:

" Русийә билән хитай оттурисидики һәмкарлиқ мунасивәтлири, икки тәрәпниң дөләт мәнпәәтини чиқиш қилған асаста, амал бар иқтисадий һәмкарлиқни давамлиқ сақлап, чегра районлиридики мусулман бөлгүнчилиригә зәрбә бериштә вә америкиниң оттура асия районидики күчигә тақабил турушта техиму мустәһкәм һәмкарлиқ орнутушни мәқсәт қилған"

Гәрчә хитай бу қетим путинни чегра мәсилиси вә дуня сода тәшкилатиға әза болуш мәсилисидә мәқситигә йәткүзгән болсиму, әмма сибирийидин дачиңға тутишидиған газ турубисини ятқузушта путинниң мақуллиқини алалмиди. Буниңдин хитай әпсуслансиму, әмма русийә билән болған узун мәзгиллик мәнпәәтни көздә тутуп, буниңға соғуққанлиқ билән муамилә қилди.

Хитай билән японийә оттурисидики енергийә көриши

Дәл бу арида хитай йәнә, риқабәтчиси японийә билән секкако тақим араллиридики енергийә мәнбәсини ечиш мәсилисидә йәнә бир мәйдан талаш-тартиш башлиди. Енергийә мәсилиси хитайниң дөләт сияситигә барғансери чоң тәсир көрситиватқан болуп, бу хитай билән японийә оттурисидики енергийә талаш-тартишини барғансери җиддийләштүрди.

Йеқинда, хитай карханилириниң японийә билән игилик һоқуқини талишиватқан секкако тақим араллири әтрапидики деңиз саһилида йеңидин газ қидириш әслиһәлирини қуридиғанлиқи тоғрисида хәвәр тарқалғандин кейин, японийә һөкүмити әгәр бу хәвәр раст болса, депломатик йол билән хитайға очуқ қаршилиқ билдүридиғанлиқини әскәртти. Гәрчә хитайниң японийидики баш әлчиси ваң йи дүшәнбә күнидики мухбирларни күтивелиш йиғинида бу хәвәрниң раст яки ялғанлиқини испатлимиған болсиму, лекин японийиниң бу районға игә чиқишиниң адил болмиғанлиқини тәкитлиди.

Профессор җейкоб ковалио хитайниң һәқиқәтән японийә игилик һоқуқини җакарлиған деңиз саһилигә йеқин җайда газ қидириш әслиһәлирини қурғанлиқини, һәмдә японийә һөкүмитиниң дүшәнбә күни депломатик йол билән буниңға наразилиқ билдүргәнликиниейтип мундақ деди:

" Хитай буниңда наһайити устатлиқ қилди. Гәрчә бивастә японийә игилик һоқуқини тәләп қилған җайға кирмисиму, әмма униңға шундақ йеқин җайда паалийәт елип барди. Хитай билән японийә оттурисидики бу талаш-тартиш 20 йилдин буян давамлишип кәлгән, бу анчә асан һәл болмаслиқи мумкин."

японийә хәлқара стратигийә тәтқиқат мәркизиниң тәтқиқатчиси тийәнбийәнмиң, японийә билән хитай һәр иккилиси енергийигә зор еһтияҗлиқ болғанлиқи үчүн, русийәдин енергийә импорт қилишқа көп күч чиқириватқанлиқини, шу сәвәптин хитай билән японийә оттурисидики мунасивәтниң буниңдин кейин барғансери кәскинлишиши мумкинликини илгири сүрди. ( Пәридә )

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.