Хитайда һазирға қәдәр иҗра қилиниватқан нупус түзүминиң өзи әң чоң кишилик һоқуқ делоси

• Мухбиримиз вәлиниң бу һәқтики толуқ мәлумати
• Download story audio

‏- Хитайда һөкүмәт мустәбит түзүмгә тайинип хәлқни 'шәһәр нупуси' вә 'йеза нупуси' дәп иккигә айрип ташлиған иди. Кәсп таллаш, маканлишиш -көчүш, һәқ елиш җәһәтләрниң һәммисидә бу икки хил тәбиқә оттурисидики пәрқ наһайити чоң, ‏- дәп мулаһизә башлиниду 'көзүтүш журнили'да елан қилинған 'хитайда һазирға қәдәр иҗра қилиниватқан нупус түзүминиң өзи әң чоң кишилик һоқуқ делоси' дегән мақалида, ‏- хитайда 90% дин артуқ адәм, туғулғандила һөкүмәт тәрипидин пишанисигә 'шәһәр нупуси' яки 'йеза нупуси' дегән тамғу бесилған. Шәһәрдә туғулған кишиләр та өлүп кәткичә дөләтниң малийисидин тәминлиниду. Уларниң оқуш, ишқа орунлушуш җәһәтләрдики һәммә һуқуқи дөләтниң капалити астида туриду. Әмма йезида туғулғанлар болса мәңгу намратлиқта, начар шараитта, җапа чекип өтиду, гәрчә улардин шәһәрдики алий мәктәпләргә кирип наһайити чоң нәтиҗә қазанлар болсиму, әмма уларниң пишанисидин 'деһқан карханичи' яки 'деһқан зиялий' дегәндәк йеза тамғуси мәңгу үчмәйду, худди улар туғулғандила бирхил 'җинайәт' билән биллә туғулғандәк, ‏- дәп мулаһизисини давамлаштуриду аптор җу чиң ханим. Аптор шиәндики 'равайәт -чөчәк музийий', 'хәлқ арисида' дегән журналларниң баш муһәррири, у һазир шиән шәһиридә тәтқиат вә язғучилиқ билән шуғуллиниватиду.

'Хитайда иҗра қилиниватқан нупус түзүминиң өзи әң чоң кишилик һоқуқ делоси' дегән мақалида, аптор өзиниң кәчүрмишлиригә асасән баянини мундақ дәп давамлаштуриду: мәдәнийәт иниқлаби'дегән һәрикәттә, мавзедоң 1968 ‏- йили 12 ‏- айниң 20 ‏- күни тйәнәнмен мәйданида қол пулаңлатқанда, униңға аваз қошуп йезиларға вә йерақ чегра районларға 'қайта тәрбийә елиш' дегән нам билән меңишқа қәти бәл бағлиған 16 милйон 500 миң зялий яшниң исми шәһәрдики нупус дәптиридин үчүрүлгәндә, улар өзиниң шәһәрдики имтиязлардин мәңго мәһрум қалидиғанлиқини сезип дәрһал бәдинигә титирәк олашқан иди. 1989 ‏- Йилидики бир тәкшүрүшкә асасланғанда, хунәнниң мәлум бир йезиға чүшкән 90 нәпәр зиялий яшниң һечқайси бу 'улуқ даһи'ниң чақириқиниң пайдисини көрмигән. Буларниң ичидин кейин шәһәрләргә қайтидин кирәлигәнлири аран бир нәччә пирсәнтни тәшкил қилиду. Бу оқуғучилардин 5 и сараң болған, 1 и өзини өлтүривалған, 1 и түрмигә киргән, 4 қиз басқунчилиқ қилинип роһи мәңгүлүк сунған, 34 и риматизим вә қан азлиқ қатарлиқ асан сақаймайдиған кесәлләргә дучар болуп истиқбалини йоқатқан. ‏- Дәп мулаһизисини давамлаштуриду аптор, ‏- адәм туғулғанда баравәр болуп туғулған болсиму, әмма хитайдики нупус түзүми уларниң мутләқ көпчиликини туғулғандин кейинла бир -бирини кәмситишкә башлайдиған йолға тиқип қойди. Хитайда адәмләр кәмсилитишкә учрайдиған бундақ нупус түзүмини хитай коммунист партийә мәркизи комитети та һазирғичә әмәлдин қалдурмиди. Әмәлийәттә, хитайда һазирға қәдәр иҗра қилиниватқан нупус түзүминиң өзи әң чоң кишилик һоқуқ делоси.

Һазир шивитсийидә яшаватқан уйғур зиялийлиридин адиришит һаҗи керими өз юртидики кәчүрмишлиригә асасән, хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаратқан нупус түзүмини дуня кишилик һоқуқ хитапнамисиға хилаплиқ қилидиған түзү дәп көрсәтти. (Вәли)