Русийә-хитай чегра мәсилиси вә путинниң бейҗиң зиярити


2004.10.25
r-x.jpg

Русийә пиризденти владимир путинниң мушу айниң 14- күнидин 16- күнигичә хитайға елип барған рәсми зиярити җәрянида хитай билән русийә арисидики чегра, сода –иқтисадий вә сиясий мәсилиләрни өз ичигә алған көп хил мәзмунларда сөһбәт елип берилди. Путин билән ху җинтав өзлириниң бу қетимқи учришишиниң мәзкур икки қошна мәмликәтниң истратегийилик һәмкарлиқ мунасивәтлирини техиму илгири сүрүштә пайдилиқ рол ойнайдиғанлиқини муәййәнләштүргән болсиму лекин, сиясий анализчилар арисида буниңға нисбәтән түрлүк инкаслар мәвҗут.

Путин –хуҗинтав учришишиға нисбәтән инкаслар

Инкасларниң бәзилиридә путинниң бу сәпиридә утуқ қазанғанлиқи, хитайниң нефит туруба қурулуши вә русийиниң нефитигә болған еһтияҗидин пайдилинип, уни өзиниң бәзи сиясий-иқтисадий истратегийилик шәртлиригә бой сунушқа мәҗбур қилғанлиқи, русийиниң дуня сода тәшкилатиға киришидә хитайниң тосалғулиқини йоқутуп, униң толуқ қошулушини қолға кәлтүргәнлики омумән, бу қетимқи русийә-хитай дипломатийилик оюнида бейҗиңниң зор оңушсизлиққа учриғанлиқи илгири сүрүлиду. Шуниң билән бир вақитта йәнә бу қетим хитай билән русийә оттурисида узун йиллардин буян талаш-тартиш үстидә туруп, һәл болмай кәлгән бир қисим чегриларниң мәсилиси ахирқи нөвәт йешилгән болуп, бу җәһәттә хитайниң утувалғанлиқи русийә мулаһизичилири тәрипидин оттуриға қоюлмақта.

Униңдин башқа йәнә путинниң зияритиниң икки мәмликәтниң уйғур вә чечән мустәқилчилиригә қарши ортақ күрәш қилиш һәмдә америкиниң оттура асиядики тәсиригә бирликтә тақабил турушта ортақлиқ тепишта муһим рол ойнайдиғанлиқиму илгири сүрүлмәктә. Бу һәқтә канададики карлтон университетиниң профиссори җекоб кобалйо мундақ дәйду; " русийә билән хитайниң оттурисидики һәмкарлиқ мунасивәтлири икки тәрәпниң дөләт мәнпәәтини чиқиш қилған асаста, амал бар иқтисадий һәмкарлиқни давамлиқ сақлап, чегра районлардики мусулман бөлгүнчилиригә зәрбә бериштә вә америкиниң оттура асия районидики күчигә тақабил турушта техиму мустәһкәм һәмкарлиқ орнутушни мәқсәд қилиду"

Русийә билән хитай арисидики ахирқи чегра мәсилиси

Әлвәттә, русийә билән хитай арисидики 4000 километрдин артуқ чегра сизиқи улар арисидики интайин назук бир мәсилә болуп, бу әзәлдинла уларниң сиясий мунасивәтлири билән бағлинип кәлгән иди. Шуңа,чегра мәсилиси кона чар русийә билән мәнчиң империйиси, сабиқ совет иттипақи билән гоминдаң хитай һөкүмити шуниңдәк хитай хәлқ җумһурийәтлири арисидики дипломатийилик мунасивәтләрниң муһим нуқтиси болуп кәлгән иди.

Владимир путин бу қетимқи зиярәт җәрянида амур дәрясидики хабаровский чегра райониға тәвә чоң уссурийский, тарабаров араллирини һәмдә аргун дәрясидики бир арални хитай билән тәң бөлүшүш келишимигә қол қойған.

Бу әһвал бирдинла русийә мәтбуатлирида түрлүк инкасларни мәйданға чиқарди шуниңдәк буниң йирақ шәрқ аһалиси ичидики "хитай тәһдиди" көз қаришиниң техиму улғийип кетишини илгири сүргәнлики оттуриға қоюлди. Русийидики " йеңи хәвәрләр" гезитидә елан қилинған русийә анализчилири меһман гафарли билән александир богомоловниң мақалисиға асасланғанда путинниң бу аралларни хитайға бөлүп бәргәнликини йирақ шәрқлиқләр пәқәт чүшинәлмигән һәтта хабаровский чегра райониниң мәлум бир юқири дәриҗилик әмәлдари мухбирларға " москвадин мундақ қарарни аңлаш биз үчүн толиму көңүлсизлик болди, чүнки биз узун йиллардин буян бу чеграларни күчәйтиш үчүн зор миқдарда мәбләғ салдуқ, йәрләрни өзләштурдуқ һәмдә аралларға аһалиларни орунлаштуруш хизмәтлирини қилған идуқ, ахирида русийә өзиниң бәзибир вақитлиқ иқтисадий мәнпәәтлири үчүн өз земинлириниң бир қисимини қурбан қилди" дегән. Бу мақалидә йәнә кишиләрдә путиниң хитай билән болған көп милярд долларлиқ иқтисадий пайда үчүн бу аралларни ихтияри йосунда хитайға беривәткәнлики һәққидә наразилиқ инкаслири пәйда болғанлиқи көрситилгән.

Талаш-тартиштики аралларниң истратегийилик әһмийити

Амур дәряси вә уссурий дәрялириниң қошулидиған йеригә тоғра кәлгән чоң уссурийсикий вә тарбаров араллири русийиниң хабаровский чегра райони билән хитайниң хейлоңҗяң өлкисини туташтуриду. Хабаровский райониниң омумий аһалиси 1 йерим милйон болуп, йәр мәйдани 788миң квадрат километир. Чегриға йеқин җайда хабаровский шәһири бар болуп, униң нопуси 550миңдин көпрәк.

Русийә мәтбуатлиридики мәлуматларға асасланғанда; чоң уссурисйкий арилиға 16миң дача селинған болуп, арал иккигә бөлүнгәндин кейин, бу дачилиқ йәрләрниң йерими хитайға өтүп кәткән. Шуниң билән бир вақитта йәнә русийиликләрни азаблиған нуқта шуки, аралниң йерими хитайға берилгәндин кейин хитай чегриси хабаровский шәһиригә аран 30 километир қалған. Тупрақлар тутушуп кетиш билән бурунқидәк чегрини дәря арқилиқ айришқа хатимә берилгән. Русийиликләр бу әһвалниң истратегийилик җәһәттин хабаровский шәһири үчүн пайдисиз икәнликини, униң әксичә хитайларниң хабаровский шәһриниң босуғисиғила йетип келип, тәһдид туйғуси пәйда қилиши мумкинликини тәрипләшкән.

Бу аралларда йәнә йәр асти байлиқлириниңму барлиқи илгири сүрүлмәктә

Хитай билән совет иттипақи арисида 1969-йили амур дәрясидики даманский арили( җенбавдав) үчүн тоқунуш партлиған. 1991-Йили совет –хитай чегра келишими түзүлгән. Шу келишимгә бинаән 1992-йили җенбавдав ( даманский арили) вә киркинский арали хитайға бериветилгән. Демәк, бу қетим йәнә үч арал хитайға бөлүп берилгән.

Русийә үчүн хитай растинла тәһдид боламду?

Атақлиқ русийә анализчиси александир чудадейев " хуласә" гезитидә "хитай арифметикиси; ху билән пу беҗиңда немини пүтүшти? "намлиқ мақалә елан қилип, хитай-русийә мунасивәтлириниң нөвәттики вәзийитини тәһлил қилиш билән биргә "хитай тәһдиди" нуқтинәзириниң йәнила күнсайин раваҗлиниватқанлиқини шәрһлигән. Чудадейевниң баян қилишичә русийиликләр хитай нопусиниң йеқин кәлгүсидә русийә омумий нопусиниң 4 дин 1 қисимини игилиши мумкинлики, уларниң һазир күнсайин көпийип кетиватқанлиқидин наһайити әндишә қилмақта.

Русийә апторлиридин юрий крупнов " пос балт" намлиқ гезиттә мақалә елан қилип, путинни тәнқид қилиш билән бир вақитта йәнә мундақ йол қоюшниң давамлишивәрсә кәлгүсидә русийиликләрниң өз җайлириниң намлирини хитайчә тәләппуз қилиш гирдавиға чүшүп қелиши мумкинликини, 1963-йилидин буян 40 йил давамлашқан бу арал маҗрасини путиниң бирақла хитайға йол қоюш арқилиқ һәл қиливәткәнликини тәкитлигән шуниңдәк у йәнә бәлки, хитайниң кәлгүсидә башқа җайларниму тәләп қилиш еһтималлиқини чәткә қеқишқа болмайдиғанлиқини әскәрткән.

Хитайниң кәлгүсидә русийә үчүн тәһдид болуши яки болмаслиқи мәсилиси русийә мәтбуатлирида әң көп муназирә қилинидиған темиларниң биридур. Америкида турушлуқ хитай сиясәтшунаси доктор сав чаңчиң әпәнди " хитай тәһдиди"мәсилиси һәққидә өз көз қаришини оттуриға қоюп мундақ дәйду;

"Мәниңчә һазир мундақ еһтималлиқ мәвҗут. Буниң икки сәвәби бар, биринчи җуңго һазир қәдәмму –қәдәм көтириливатиду, иккинчидин әслидә җуңго билән русийә арисида земин айриш талишиши бар болуп, көплигән җуңголуқлар русийә тәңсиз шәртнамиләр арқилиқ бизниң йәрлиримизни бесивалған дәп һесаблайду. Әгәр милләтчилик идийилири җуңголуқларда омумий йүзлик күчәйсә, уларниң русийидин земин дәва қилиш, земинлирини қайтурувелиш тәлипи вә чақириқиму күчийиши мумкин"

Доктор сав чаңчиң әпәнди хитайниң русийә үчүн тәһдид болуш –болмаслиқиниң йәнила хитай милләтчилики вә хитайниң кәлгүсидики дөләт түзүлмиси биләнму мунасивәтлик икәнликини илгири сүрүп мундақ дәйду;

"Әгәр җуңго демократик дөләт йолиға йәни демократик чоң дөләт йолиға маңса, әтраптики дөләтләргә тәһдид болмаслиқи, әгәр җуңго иқтисадий җәһәттә тәрәққи қилған, һәрбий җәһәттә күчәйгән мустәбит дөләткә айланса,милләтчилик идийилири техиму күчийиду нәтиҗидә у, русийәла әмәс бәлки, әтраптики һәммә дөләтләргә тәһдид елип келиши мумкин"

Мулаһизичиләрниң қаришичә; русийә билән хитайниң мунасивити истратегийилик һәмкарлиқ мунасивәттин ибарәт болуп, уларниң һәр иккилисиниң бир-биридин күтидиған үмидлири вә һаҗәтлири бар шуниңдәк уларда өз мунасивәтлиридин гуман қилиш вә ишәнмәслик хаһишлири еғир. Шуңа тарихтин буян рус-хитай мунасивәтлири турақсизлиқ ичидә гаһ өзара дүшмәнлик гаһ өзара һәмкарлишиш кәйпиятида давамлашқан болуп, һәр икки тәрәп кәң көләмлик қораллиқ һуҗум вә уруштин сақлинишқа тиришқан.(Үмидвар)

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.