Мутәхәссисләрниң уйғур райониниң һазирқи вәзийити һәққидә ейтқанлири


2004.10.22

11 - Синтәбир вәқәси йүз бәргәндин буян, хитай һөкүмити уйғур районидики аталмиш бөлгүнчиләргә қарши туруш көришини, хәлқара терорчилиққа қарши туруш һәрикитиниң бир бөлики дәп қаримақта. Лекин, қәшқәрдә зиярәт қиливатқан "бүгүнки америка" гезитиниң мухбири өзиниң йеқинда қәшқәрдин бәргән мәлуматида " гәрчә бейҗиң һөкүмити қәшқәрнихитайниң терорчилиққа қарши туруш көрүшиниң алдинқи сепи дәп көрсәткән болсиму, буйәрдә адәмни җиддиләштүрғудәк һеч бир тоқунуш аламити көрүнмиди" дәп билдүрди.

Тинчлиқ ниқавидики наразилиқ

Лекин, көплигән мәтбуат вә кишилик һоқоқ тәшкилатилири "хитай 11 - синтәбир вәқәси йүз бәргәндин кейин, террорчилиқни баһанә қилип уйғурларни бастуруш һәрикитини күчәйтмәктә. Шуңа, бу зимин қаримаққа тинич турғандәк қилғини билән, әмәлийәттә чәксиз наразилиққа тошқан" дәп көрсәтти. Америка кансас университетидә уйғур тили дәриси бериватқан тилшунас духаним америка авази радиосиниң зияритини қобул қилғанда, уйғур хәлқи дуч келиватқан сияси бесим һәққидә тохтулуп, "мәнчә уйғур райони худди юқири бесимлиқ даш қазанға охшайду. Буниңдики бесим пәқәт бейҗиң һөкүмитиниң уйғур райониға болған чәклимилирила болуп қалмай, бәлки хәлқараниң бир бөлүм уйғурларни терорчи гуруппиға бағлиғанлиқи биләнму мунасивәтлик"дәп билдүрди. У йәнә :"мениң көз қаришимчә уйғур райони һазир тибәтниң орнини бесип, хитайниң асаси хәлқара мәсилисигә вә шундақла мәмликәт ичидики муқимлиқ мәсилисигә айланмақта. Хитай һөкүмитиниң уйғур районида йүргүзиватқан сиясити барғансери қаршлиққа учримақта. Чүнки, мәзкур райондики сияси бесим һәддидин ташқири күчийип кәткән" дәп көрсәтти.

Уйғур райони иккинчи чечинийигә айлиниши мумкин

Дуня уйғур қорултейиниң рәиси әркин алиптикин әпәнди узун йиллардин буян уйғурларниң тиничлиқ йол билән мустәққил болишини тә шәббус қилип кәлмәктә. Лекин хитай һөкүмитиниң йеқинқи йиллардин буян һәр хил усуллар арқилиқ уйғур хәлқини бастуруп вә кәмситип келиватқанлиқи уни қаттиқ әндишигә салмақта. У бу һәқтә мухбиримиз билән өткүзгән сөһбитидә, мундақ диди:

Нйо-йоркта нәшр қилинидиған "бейҗин баһари" жорнилиниң баш тәһрири хитай димократийичиси шө вей әфәнди "уйғур хәлқи әзәлдин тинчлиқни тәшәббус қилидиған милләт, улар хитай хәлқигә әмәс, бәлки хитай һөкүмитигә наразилиқ билдүрмәктә. Улар һичқачан терорлиқ һәркәтләр билән шуғулланмиған" дәп тәкитләп, мундақ диди:

"Биз хитайларда: " тошқан аччиғи кәлсиму адәммни чишләйду" дигән бир гәп бар. Комунист хитай һөкүмити һазир өзлиричә уйғур районини пүтүнләй контрол қилдуқ дәп ойлап, терорчилиқ чоң қалпиқи билән уйғурларни бесип, уларниң әркин нәпәс елишиғиму йол қоймай кәлмәктә, әгәрхитай һөкүмити уйғур районида йүргүзиватқан бу хил зораванлиқ түзүмини өзгәртмәй, уйғур хәлқниң кишилик һоқоқини йәнила халиғанчә дәпсәндә қиливеридикән, уйғур хәлқиниңла әмәс, һәрқандақ бир милләт вә дөләтниң қаттиқ қаршилиқиға учрайду. "

Хитай һөкүмити өзиниң уйғур райониға қаратқан сияситини юмшитиши керәк

Шөвей әпәнди мухбиримиз билән өткүзгән сөһбитидә йәнә " уйғур мәсилиси һазир хәлқара мәсилигә айланди, уйғур райониниң вәзийити дуня хәлқиниң диққитини қозғимақта. Шуңа хитай һөкүмити үчүн һазирқи бирдин- бир йол уйғурлани бастуруш һәрикитини дәрһал тохтутуп, мәзкүр районға қаратқан сияситини юмшитиши керәк, буниңдин башқа йәнә,

Коммунист хитай һөкүмити уйғурларниң чәтәлләрдики йетәкчилири билән сөһбәт өткүзүш арқилиқ, мәсилини тоғра бир тәрәп қилиш йолини тепиши керәк"дәп көрсәтти. (Миһрибан)

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.