Sherqiy déngizdin néfit gazi échish buyiche yapon-xitay otturisidiki ixtilap téxiche mewjut

B b s ning 18 ‏- may küni xewer qilishiche, sherqiy déngizdin néfit gazi qézish buyiche hazir xitay -yapon otturisida 5 ‏-qétimliq söhbet dawamlishiwatidu. Gerche yapon wekilliri öz -ara chüshinish hasil qilishni ilgiri sürüp, ixtilaplarni hel qilishqa tirishqan bolsimu, emma hel qilmaqchi bolghan ixtilaplar yenila saqlinip turmaqta.

Mewjut bolup kéliwatqan ixtilaplar

Buningdin burun uchur wastiliri élan qilin'ghan munasiwetlik matériyallargha asaslan'ghanda, sherqiy déngizdin néfit gazi qézish buyiche xitay -yapon otturisida mewjut bolup kéliwatqan ixtilaplar mundaq:

Sherqiy déngizdin néfit gazi qézish hoquqi mesilisi yapon-xitay otturisida saqlinip kéliwatqan ixtilaplarning biri. Xitay sherqiy déngizda 4 noqtida néfit gazi qézishqa bashlighanda, yapon terep yaponiyining déngiz tewelikidiki néfit bayliqini xitayning sümürüp kétish éhtimali bar dep qarap, xitaydin néfit qézishni toxtitishni telep qilghan we yapon -xitay otturisidiki déngizda chégra belgileshni teshebbus qilghan idi. Emma xitay yaponiye otturigha qoyghan chégra siziqigha qoshulmidi. Xitay yene déngizdiki chégra siziqining yaponiye tereptiki da'irining hemmisi yaponiyining iqtisadiy rayoni bolushighimu qoshulmidi. Bundaq ehwal astida, bultur 10 ‏-ayda, yapon terep yapon-xitay otturisidiki déngiz chégra siziqigha jaylashqan 4 noqtidiki néfit gazini ikki dölet birlikte qézish heqqide teklip qoysa, xitay qoshulmidi. Xitay buyil 3 ‏- ayda buninggha qarshi halda, xitay-yapon otturisidiki déngiz téritoriyisining jenub we shimal teripidiki néfitliklerning hemmisini ikki dölet ortaq échishni teshebbus qildi. Yaponiye peqet ikki döletning sherqiy déngizdiki déngiz téritoriyi'isning shimal qismini ortaq échishqa qoshuldi, emma xitaydin shu terepni qédirip tekshürgen barliq matériyallarni ashkarilashni telep qildi. Shuningdin kéyin, xitay yene 'ixtilaplarni qayrip qoyup, sherqiy déngizda gazni ortaq qézish' dégen shekilni qollinishni otturigha qoymaqta. Emma buningda bir muhim ixtilap barki, yaponiye bilen xitayning sherqiy déngizdiki déngiz téritoriyi'isning jenub qismi dégen rayonda, yaponiye özining dölet zémini dep jakarlap kéliwatqan senkaku taqim aralliri bar. Yaponiye özining mushu téritoriye hoquqigha taqishidighan her qandaq teshebbusni qobul qilmaydu, belki yaponiye uzundin buyan özining mushu téritoriye hoquqini qollayghan her qandaq xelq'araliq kélishim we bashqa talash-tartishlargha aktip qatniship kelmekte.

Ikki dölet otturisidiki söhbetler

Buningdin burun uchur wastilirida élan qilin'ghan munasiwetlik matériyallargha asaslan'ghanda, 2004 ‏- yilida xitayda yaponiyige qarshi milletchilik intayin éghir derijige yetkendimu, yaponiyining xitaygha biwaste salghan meblighi yenila 19% köpeygen idi. Xitay 2006 ‏- yli 3 ‏- ayda senkaku taqim arallirini öz ichige alghan sherqiy déngizdiki su asti bayliqliridin ikki dölet teng paydilinishni otturigha qoyup, öz xahishi buyiche néfit qézishqa bashlighanda, andin yaponiye xitaygha bériwatqan qerz pullarni pütünley tonglatti. Shundaqla , 2006 ‏- yili 3 ‏-ayda yaponiyide yéngidin neshr qilin'ghan tuluq ottura mektep derslikide sekkaki taqim aralli'iri yaponning zémini dep qaytidin tekitlendi. Yaponiye yene amérika bilen bixeterlik kélishimi tüzdi. Shuningdin kéyin yapon -xitay otturisida sherqiy déngizda néfit gazi mesilisi buyiche söhbet élip bérilishqa bashlidi. Bügün'ge qeder bu jehettiki 5 ‏- qétmliq söhbetningmu netijisi bolmidi. Gerche xitayning sherqi jenubiy déngiz boylirida hazir éghir apet peyda qiliwatqan déngiz borini tiz sür'et bilen sherqi déngizgha qarap kéliwatqan ehwaldimu, yapon-xitay otturisidiki söhbet yenila toxtap qalmidi. Belki bu ikki dölet hazir 6 ‏- qétimliq söhbetke teyyarliq körmekte.

Yaponiye özining üstünliki bilen xitayda islahat élip bérishni ilgiri sürüshi lazim

Xitaydiki musteqil tetqiqatchi, obzorchi jyaw gobyaw ependi buyil 3 ‏- ayda yaponiyini ziyaret qilip qaytip kelgendin kéyin yazghan obzorida mundaq dep bayan qilidu: tarix xu jintaw üchün xuddi qanun islahati dewridiki yapon padishahidek we urush dewridiki amérika prizédénti linkindek meshhur islahatchi bolidighan shara'itni yaritip bergen idi, hetta amérika bundaq chong islahat üchün herqandaq yardemni ayimasliqqa razi bolsimu, emma xu jintaw pursetni ghénimet bilmidi, xitaydiki mute'essiplerdin qorqti. Emeliyette xitaydiki mute'essiplerning yüriki pok-pok idi. Mining qarishimche, - deydu jyaw gobyaw ependi, ‏- dunyada amérikidin qalsa peqet yaponiyila xitaygha tesir körsiteleydighan we yaki xitayni özgerteleydighan dölet. Yaponiye özining üstünliki bilen xitayda islahat élip bérishni ilgiri sürüshi lazim, emeliyettmu hazir yaponiyining herbir sözi, herbir herikiti, hetta yaponiyidiki birer kishining qaysibir qewristanliqni ziyaret qilishimu, xitayni qatiq chüchütüp sarasimige sélip turuwatidu. (Weli)