Yaponiyide Uyghur tetqiqati (1)


2007.11.26
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp

Dunya Uyghur qurultiyining re'isi, Uyghur milliy herikitining rehbiri rabiye qadir xanim yéqinqi uch heptidin buyan yaponiyining her qaysi jaylirida ziyarette bolup, her sahe erbabliri, aliy mektep oqutquchi-oqughuchiliri mutexessisler hem insan hoquqi pa'aliyetchiliri we bashqilargha Uyghurlarning duch kéliwatqan siyasiy, ijtima'iy-iqtisadiy we medeniyet mesililirini tonushturdi. Rabiye qadir xanimning bu pa'aliyetliri yaponiye metbu'atlirida élan qilinip, yaponlarning Uyghurlarni bilishi we chüshinishi shuningdek téximu köp kishining Uyghurlar mesilisige nisbeten qiziqishining qozghilishida muhim rol oynawatqanliqi melum. Undaqta, yaponiyide Uyghurlar heqqide qiziqish hem tetqiqatlar qandaq musapilarni bashtin kechürdi?

Uyghur tetqiqatining meydan'gha kélish arqa körünüshi

Hazir, yaponiyide Uyghurlarning tarixi, medeniyiti, tili, örp-adetliri we bashqa mesililiri heqqidiki tetqiqatlar xéli közge körünerlik derijide élip bérilmaqta.

Buningdiki asasiy sewebni ikki nuqtigha yighish mumkin. Biri yaponiyide Uyghurshunasliqning sherqshunasliq, xitayshunasliq, türkshunasliq penlirining terkibiy qisimi süpitide uzun yillardin buyan izchil türde dawamliship, bir tetqiqat en'enisige aylinishi bolsa, ikkinchidin yéqinqi yillardin buyan Uyghur éli hem uning etrapida yüz bergen hem yüz bériwatqan bir qatar siyasiy weqeler tüpeylidin xelq'ara miqyasida qozghiliwatqan merkiziy asiya jümlidin Uyghur mesililirige bolghan qiziqish bilen munasiwetliktur.

Doktor qahar baratning qarishiche, yaponiyining gherb döletliridek tereqqi qilishi, uning ilim-tetqiqati jümlidin Uyghur tetqiqati üchünmu asas bolghan. Shuningdek yaponlardiki özlirining kélip chiqish menbesini türkiy xelqler jümlidin Uyghurlar bilen baghlishimu yaponiye yashlirining Uyghurlargha bolghan qiziqishi we tetqiq qilishigha seweb bolghan idi.

Yaponiyidiki Uyghur tetqiqatining basquchliri

Yaponiye dunyada xéli burun Uyghurlar heqqide tetqiqat bashlighan memlikettur. Tetqiqatchilarning otturigha qoyushiche, yaponiyidiki Uyghur tetqiqati texminen 100 yilgha yéqin tarixqa ige bolup, deslepte bashlan'ghanda yaponiyide élip bérilghan xitayshunasliq jümlidin xitay tarixi tetqiqati bilen baghlinishliq bolsa, uningdin kéyin yaponiye ékispéditsiyichisi otanining ötken esirning 10- yillirida Uyghur diyarida tekshürüsh élip bérip, nurghun medeniyet yadikarliqlirini élip kétishi hemde bu matériyallar we uning maqalilirining yaponiye ilim sahesini jelip qilishi bilen munasiwetlik idi. Qahar baratning qarishiche yaponiyidiki tunji, qedimki türk til yadikarliqigha a'it maqale ‏1900-yilining béshida élan qilin'ghan idi.

Yaponiyidiki Uyghur tetqiqatining omumiy musapisini üch basquchqa bölüsh mumkin.

Birinchi basquch, ötken esirning bashliridin 1930-yillarghiche bolghan basquch

Bu basquchta asasliq Uyghur tarixi xitayche menbeler arqiliq tetqiq qilindi hemde qedimki Uyghurche yazma yadikarliqlarmu tetqiq qilinip deslepki qedemde körünerlik netijiler qolgha keldi. Yaponiye Uyghur tetqiqati 1931-yili yaponiye manjuriyini igilep, manjuriye dölitini qurghan shuningdek 1931-yili qumul qozghilingi partlap, 1933-yili, 12-noyabirda qeshqerde sherqiy türkistan islam jumhuriyiti tesis qilinish bilen pütün ölkide musteqilliq küreshliri ewji alghan chaghlarda küchiyishke yüzlen'gen bolup, bu chaghlarda yaponiye impériyisi mexsus mongghuliye, tibet we Uyghur elini öz ichige alghan musulmanlar rayonining mesililirige alahide köngül bölgen idi. Bezi xitay tarixchiliri eshu waqitlarda yaponiyining bu jaylarda musteqil döletlerni berpa qilish arqiliq, xitayni parchilash hem yoqitish niyiti bolghan dep yézishidur.

Yaponiye alimi jün sugawaraning bayan qilishiche, heqiqeten 1933-1938-yilliri yaponiyining afghanistanning kabul, rusiyining nowosibirsk, xitayning shangxey qatarliq jayliridiki elchixana we konsulxaniliri Uyghur élidiki weziyet hem Uyghurlarning türlük ehwali heqqide her xil matériyallirini toplighandin sirt yene yaponiye bixeterlik da'iriliri bir qisim xadimlirini Uyghur éligha axbarat toplashqa ewetken.

Qahar baratning qarishiche, u chaghlardiki matériyal toplash pa'aliyetliri siyasiy mewqedin chiqish qilin'ghan. Bu matériyallarning hazir tetqiq qilish qimmiti bar.

Ikkinchi basquch, 1940- yillardin -1970‏- yillarghiche bolghan mezgil.

Bu chaghda tetqiqat da'irisi asasliqi Uyghur élining qedimki yazma yadikarliqliri, qedimki medeniyiti, tarixi hemde yéqinqi esirlerdiki ijtima'iy-iqtisadiy ehwali we bashqa mesililerge qaritilghan bolup, bu dewrde aldinqi dewrdiki alimlar bilen ularning oqughuchilirining tetqiqati asasliq orunda turidu.

Üchinchi basquch bolsa, 1970- yilidin hazirghiche bolghan ariliqtiki tetqiqatlar.

Doktur qahar baratning bayan qilishiche, bu dewrde yéngi bir ewlad yapon tetqiqatchiliri yétiship chiqqan bolup, ular hazirqi zaman we yéqinqi zaman Uyghur tillirini öginip, Uyghur tetqiqatida biwasite Uyghurche matériyallardin paydilinish imkaniyitige érishti. Bu yash qoshun péshqedem yapon alimlirining xitay tilidin bashqa yerlik millet tillirini bilmeslik ajizliqini toldurup, ular bashlap bergen tetqiqatlarni toluqlidi we sapasini téximu östürüsh rolini oynidi. Yaponlar xitay menbelirini bilishte xitaydinmu küchlük bolghan idi.

Bir qisim yapon alimliri Uyghur élida Uyghur tili ögendi

Melumki, 80-90-yillarda bir qisim yapon alimliri mexsus Uyghur éligha kélip, bu yerde bir qanche yil turup, Uyghur tili, tarixi we medeniyitini ögendi hemde tetqiqat qildi.

Hazir, 18-19-we 20-esirdiki Uyghur yazma yadikarliqliri arqiliq Uyghurlarning ijtima'iy-siyasiy we iqtisadiy hem bashqa mesililirini tetqiq qilish shuningdek qedimki türk we Uyghur tili tetqiqatliri yaponiyidiki eng zor küch serp qiliniwatqan tetqiqat sahesi bolup hésablinidu. (Ümidwar)

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.