Америкида җаң кәйшиниң күндилик хатириси җәмийәткә ашкариланди


2007-04-05
Share

Бүгүн 4 ‏- айниң 5 ‏- күни тәйвәндә гоминдаңчилар җаң кәйши өлгәнликиниң 32 йиллиқи мунасивити билән намайиш өткүзүп, тәйвәндә давамлишиватқан 'тәйвәнни җаң кәйшидин халий қилиш' һәрикитигә наразилиқ билдүрди. Тәйвәндики минҗиндаң (демократийә вә илғарлиқ партийиси) тәрәпдарлири җаң кәйшиниң 'истибдат' лиқини қаттиқ тәнқит қилди. Бүгүнки мушу күндә йәнә, америкиниң станфорд университети җаң кәйшиниң күндилик хатирисиниң иккинчи түркүми болған 1932 ‏- йилидин 1945 ‏- йилиғичә болған вәқәләр һәққидики қисмини җәмийәткә ашкарилиди. Бүгүн йүз бәргән мушу бир йүрүш вәқәләр тоғрисида һазир тәйвәндә туруватқан сиясий мулаһизичи лин бавхуа әпәнди мухбиримизниң зияритини қобул қилип елан қилған обзорида, иккинчи дуня уруши мәзгилидики 'шинҗаң мәсилиси' һәққидиму тохталди.

Лин бавхуа әпәндиниң баян қилишичә, тәйвәндә гоминдаң 'минҗиндаң җаң кәйшини җаллат деди' дәп хапа болиду. Минҗиндаң болса 'биз җаң кәйшини мустәбит десәк, гомидаң нарази болди' дәп хапа болиду. Гоминдаң 'минҗиндаң тәйвәнни җаң кәйшидин халий қилмақчи' дәп хапа болса, минҗиндаң 'гоминдаң җаң кәйшини һемайә қилмақчи' дәп хапа болиду. Һазир америкидики станфорд университети җаң кәйши хатирисини елан қилди. Бу бир тарихи шәхскә баһа бериш мәсилиси. Миниң қаришимчә, тарихқа растчиллиқ билән, әқилгә мувапиқ һалда баһа бериш керәк.

‏- Гоминдаң чоң қуруқлуқта чирип кәткән партийә иди, ‏- дәп обзорини давамлаштуриду лин бавхуа әпәнди, ‏- гоминдаң тәйвәнгә кәлгәндә, тәйвәнни японлуқлардин өткүзивалимиз дәп дәп кәлгән, тәйвәнлик нарази болмиған, лекин өткүззүвалимиз дәп хәлқни булаң-талаш қилғандин кейин, тәйвәнликләр гоминдаңға өч болди. Гоминдаң тәйвәндә турувалғандин кейинла , тәйвәнликләрниң ичидики әқиллиқ, мунәввәр кишиләрни қирғин қилди. Униңдин кейин тәйвәндә узун муддәт һәрбий һаләт йүргүзүп хәлқни дәһшәтлик бастурди. Тәйвәнликләр техиму өч болди.

- Тәйвәнгә сирттин кәлгән җуңголуқлар җаң кәйшини япунға қаши 8 йил уруш қилип ғәлибә қилған миллий қәһриман дәйду, ‏-‏- дәп мулаһизисини давамлаштуриду лин бавхуа әпәнди, ‏- әмәлийәттә, әгәр америка явропада нормандида қуруқлуққа чиқип совит билән бирликтә гетлерни мәғлуп қилмиған болса вә японға атом бомбиси ташлимиған болса, җуңго японни тәслим қилғузалмайтти. японға қарши уруштин кейин, гоминдаң чирикләшти, бу пурсәттин пайдилинип, хитай коммунистик партийиси көтүрүлүп чиқти. Хәлқ бирмәзгилдин кейин коммунистик партийәниң гоминдаңдинму қәбиһликини, мавзедуңниң җаң кәйшидинму явузлуқини билди. Тәйвәндики җуңголуқлар бу икки партийини селиштуруп көрүп, ахир йәнила гоминдаңни комунистик партийидин яхширақкән, дәп қариди.

‏- Тәйвән хәлқи коммунстик партийини халимайду, җаң кәйши коммунистик партийини тәйвәнгә әкиргүзмигәнлики үчүн, уни мавзедуңдинму бәк әски әмәскән, дәп қарап, йәнила бәк яман көрмиди, ‏ ‏-‏- дәп мулаһизисини давамлаштуриду лин бавхуа әпәнди, ‏- әмма коммунистик партийиниң тәйвәнгә кирәлмигәнликини җаң кәйшиниң төһписи десә тоғра болмайду , әгәр 50 ‏-йили корийә уруши партлимиған болса, америка коммунизмни чәкләш үчүн 7 ‏- деңиз пилотини тәйвән боғузиға әкилип турмиған болса, тәйвән коммунист йеғилиқидин хали қалалмайтти. Гоминдаң җаң кәйшини коммунистик партийигә қарши дәйду, коммунистик партийә уни мустәбит дәйду, америкиму уни әркинлик, демократийә рәһбири демәйду. Һәммә тәрәптин қариғанда, у җаң кәйши йәнила бир мустәбит. Чоң қуруқлуқтики коммунистик партийә мавзедуңни 'илаһ' дәп қариғанға охшаш, тәйвәндики гоминдаңму җаң кәйшини илаһ дәп қарайду, шуңлашқа уни тәнқитләшкә болмайду, униң һәйкилиини көчүрүвитишкә болмайду, дәйду. Әмәлийәттә гоминдаң җаң кәйшидин пайдилинип өзлирини сақлап қалмақчи, бундақ қиливәрсә йәрлик тәйвәнликләр уларға шунчә үч болуватиду. Тәйвәндә йүз бериватқан қариму ‏- қаршилиқ мушуниңдин ибарәт.

Әмәлийәттә тәйвәнгә сирттин кәлгәнләр аран нопусниң 12% ни тәшкил қилиду. Сирттин кәлгән азсанлиқ кишиләр йәрлик көп санлиқ кишиләргә һөкүмранлиқ қилип келиватиду. Йәрлик хәлқ буниңға қарши. Тәйвән һазир демократик җәмийәт. Әгәр гоминдаң мәсилини аңлиқ һалда биртәрәп қилмиса, көпчиликни қайил қилалмайду. Тәйвәнгә орнатқан җаң кәйшиниң һәйкили 45 миңдин артуқ. Тәйвәнниң йәр көлими аран 30 миң квадрат километиридин артуқрақ, демәк, 0.8 Квадрат киломитирда бир һәйкәл бар. Худди чоң қуруқлуқта мәдәнийәт инқилаби җәрянидики мавзедуң һәйкилидәк көп. Америкида әркин демократик дөләт қурған, төһписини дуняда һечким инкар қилмайдиған вашингтонниң һәйкилиму һәммә йәрдә йоқ. Чоң қуруқлуқта мавниң һәйкилини елип ташлиди, аңлисам шинҗаңдила техи бар икән. Немә үчүн демократик тәйвәндә гоминдаң йәнила уни сақлаймән дәйду? һазир тәйвәндә мустәбит һадисилири болған 'партийә -дөләт' дәйдиған кона маарипни сақлап қелишниң һаҗити йоқ.

‏- Җаң кәйши иккинчи дуня уруши җәрянида 'шинҗаң мәсилиси' дегән мәсилә бир ғәлитә һадисә, ‏- дәп баянини давмалаштуриду лин бавхуа әпәнди, ‏- бу дәвирдә бир қариса гоминдаң у җайға һөкүмранлиқ қилғандәк, бир қариса гоминдаң һөкүмранлиқ қилмиғандәк. Шинҗаң, тебәт, моңғулийиләр чоң қуруқлуқтики башқа өлкиләргә охшаш өлкә әмәс. 'Шинҗаң мәсилиси' дегән мәсилә шундақ ғәлитики, бу җайға бир туруп җаң кәйши арилишивалған, бир туруп совет иттипақи арилишивалған, шиңсисәй дегән бирси кәлгән, бир туруп хитай коммунистик партийиси арилишивалған, мавзедуң өзиниң укисини әвәткән, омумән, бу бир мәзгилидә 'шинҗаң мәсилиси' дегән мәсилә бир ғәлитә мәсилә, мурәккәп мәсилә, буниңға тоғра йәкүн чиқириш үчүн җаң кәйшиниң күндилик хатириси дегәндәк материялларму керәк әлвәттә. (Вәли)

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт