Xitayda hazirgha qeder ijra qiliniwatqan nupus tüzümining özi eng chong kishilik hoquq délosi

• 
  2006-05-04

• Muxbirimiz welining bu heqtiki toluq melumati
• Download story audio

‏- Xitayda hökümet mustebit tüzümge tayinip xelqni 'sheher nupusi' we 'yéza nupusi' dep ikkige ayrip tashlighan idi. Kesp tallash, makanlishish -köchüsh, heq élish jehetlerning hemmiside bu ikki xil tebiqe otturisidiki perq nahayiti chong, ‏- dep mulahize bashlinidu 'közütüsh zhurnili'da élan qilin'ghan 'xitayda hazirgha qeder ijra qiliniwatqan nupus tüzümining özi eng chong kishilik hoquq délosi' dégen maqalida, ‏- xitayda 90% din artuq adem, tughulghandila hökümet teripidin pishanisige 'sheher nupusi' yaki 'yéza nupusi' dégen tamghu bésilghan. Sheherde tughulghan kishiler ta ölüp ketkiche döletning maliyisidin teminlinidu. Ularning oqush, ishqa orunlushush jehetlerdiki hemme huquqi döletning kapaliti astida turidu. Emma yézida tughulghanlar bolsa menggu namratliqta, nachar shara'itta, japa chékip ötidu, gerche ulardin sheherdiki aliy mekteplerge kirip nahayiti chong netije qazanlar bolsimu, emma ularning pishanisidin 'déhqan karxanichi' yaki 'déhqan ziyaliy' dégendek yéza tamghusi menggu üchmeydu, xuddi ular tughulghandila birxil 'jinayet' bilen bille tughulghandek, ‏- dep mulahizisini dawamlashturidu aptor ju ching xanim. Aptor shi'endiki 'rawayet -chöchek muziyiy', 'xelq arisida' dégen zhurnallarning bash muherriri, u hazir shi'en shehiride tetqi'at we yazghuchiliq bilen shughulliniwatidu.

'Xitayda ijra qiliniwatqan nupus tüzümining özi eng chong kishilik hoquq délosi' dégen maqalida, aptor özining kechürmishlirige asasen bayanini mundaq dep dawamlashturidu: medeniyet iniqlabi'dégen herikette, mawzédong 1968 ‏- yili 12 ‏- ayning 20 ‏- küni tyen'enmén meydanida qol pulanglatqanda, uninggha awaz qoshup yézilargha we yéraq chégra rayonlargha 'qayta terbiye élish' dégen nam bilen méngishqa qet'i bel baghlighan 16 milyon 500 ming zyaliy yashning ismi sheherdiki nupus deptiridin üchürülgende, ular özining sheherdiki imtiyazlardin menggo mehrum qalidighanliqini sézip derhal bedinige titirek olashqan idi. 1989 ‏- Yilidiki bir tekshürüshke asaslan'ghanda, xunenning melum bir yézigha chüshken 90 neper ziyaliy yashning héchqaysi bu 'uluq dahi'ning chaqiriqining paydisini körmigen. Bularning ichidin kéyin sheherlerge qaytidin kireligenliri aran bir nechche pirsentni teshkil qilidu. Bu oqughuchilardin 5 i sarang bolghan, 1 i özini öltüriwalghan, 1 i türmige kirgen, 4 qiz basqunchiliq qilinip rohi menggülük sun'ghan, 34 i rimatizim we qan azliq qatarliq asan saqaymaydighan késellerge duchar bolup istiqbalini yoqatqan. ‏- Dep mulahizisini dawamlashturidu aptor, ‏- adem tughulghanda barawer bolup tughulghan bolsimu, emma xitaydiki nupus tüzümi ularning mutleq köpchilikini tughulghandin kéyinla bir -birini kemsitishke bashlaydighan yolgha tiqip qoydi. Xitayda ademler kemsilitishke uchraydighan bundaq nupus tüzümini xitay kommunist partiye merkizi komitéti ta hazirghiche emeldin qaldurmidi. Emeliyette, xitayda hazirgha qeder ijra qiliniwatqan nupus tüzümining özi eng chong kishilik hoquq délosi.

Hazir shiwitsiyide yashawatqan Uyghur ziyaliyliridin adirishit haji kérimi öz yurtidiki kechürmishlirige asasen, xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan nupus tüzümini dunya kishilik hoquq xitapnamisigha xilapliq qilidighan tüzü dep körsetti. (Weli)