"Qosh til" ma'aripi Uyghur élige élip kélidighan aqiwetler we Uyghur milliy til-edebiyatining kelgüsi heqqide edibler bilen söhbet (1)


2007-04-10
Share

Asiya qit'esining merkizige jaylashqan Uyghur éli ezeldin buyan gherb we sherqning jughrapiyilik ötkili süpitide, oxshimighan din, medeniyet we tillarning özlüksiz tesirige uchrap kelgen. Eshu uzun mezgillik ghidiqlinish jeryani Uyghurlarning milliy mewjudiyitige, bolupmu Uyghur til-edebiyatigha mu'eyyen tesirlerni körsitip kelgen bolsimu, yene her qaysi tarixiy shara'itlarda yashighan alim-ölimalar bu xil ijtima'iy hadisilerge özige yarisha inkas qayturup Uyghur milliy xasliqi we til-edebiyatining milliy mewjutluqini qoghdashqa körünerlik töhpilerni qoshup til-edebiyatning jem'iyettiki ijtima'iy muwazinitini qoghdap we tengshep kelgen.

Uyghur tili ornini yoqatmay kelgen

Mesilen, islam dini we islam edebiyatining tesiride Uyghur alim-ölimalar arisida bir mezgil erep-paris tillirini qollinish yaki ipadilesh éhtiyaji tüpeyli erep-paris tilliridin söz-kelime qobul qilidighan xahish bekmu éghirlashqan.

Hetta yazghuchi , sha'irlarning bir ömür erep-paris tilida edebiy ijadiyet élip bérish xahishi pütkül türkiy tilliq milletler arisida omumiy keypiyatqa aylan'ghan. Ottura esirde öz zamanisining eng büyük sha'iri elishir nawayi bu xil ijtima'iy hadisige aktip inkas qayturup "muhakimetul lugheteyn" (qosh til tetqiqati) namliq ilmiy tetqiqat esirini yazghan. Bu heqte, Uyghurlarning nopuzluq alimi abdure'up polat teklimakani mundaq yazidu: "muhakimetul lugheteyn" dégen eserning meqsiti öz zamanisidiki Uyghur türk tilining shu dewirde ottura asiyaning til we edebiyat sahesini kontrol qiliwatqan pars tilidin héchbir qalghuchiliki yoqluqini, belki sözlük xezinisi, ipadilesh iqtidari we qollinish epchilliki qatarliq jehetlerde pars tilidin ewzel bir til ikenlikini pakit arqiliq ispatlap, alemge jakarlash idi".

Xitay da'iriliri "qosh til" ma'aripi üchün sélinmini köpeytmekte

Lékin bizning dewrimizge kelgende, xitay hakimiyiti Uyghur medeniyiti we meniwiyitige héchqandaq rohiy yéqinchiliqi bolmighan xitay tilini "qosh til" ma'aripi dégen süpet bilen Uyghur til-yéziqining ornigha dessitish qedimini aldi.

Biz igiligen melumatlargha qarighanda, xitay "qosh til" ma'aripi si'élinmisini yene nechche hesse köpeytken. Shinjang gézitining 15 ‏- marttiki xewirige qarighanda, xitay hökümiti we aptonom rayonluq hökümet yene 13 ming 500 neper "qosh tilliq oqutquchilar" ni terbiyileshke 200 nechche milyon yü'en ajratqan. Buning ichidiki 150 milyonni xitay hökümiti biwaste ajratqan bolup, bashqa 60 milyonni aptonom rayonluq hökümet ajratqan. Uningdin bashqa, Uyghur élidiki bezi axbarat wasitiliri bergen xewerlerdin melum bolushiche, xitay hazir xitay tilini omumlashturush da'irisini Uyghur élining jenubi rayonlirini asas qilghan halda déhqanlar arisida kéngeytish üchün dawamliq meblegh ajratmaqta. Tengritagh torida 20 ‏- mart bérilgen xewerde, aqsuning bay nahiyiside, yéza yashlirini qosh til boyiche terbiyilesh sinaq nuqtisi sinipida ders bashlan'ghan. Bu xitayning "yéza yashliridin 10 mingni qosh til boyiche terbiyilesh" pilanining resmiy bashlan'ghanliqidin dérek béridu. Shuning bilen birge, shinxu'a torida 9- april bérilgen melumatlardin shuni körüwélishqa boliduki, qeshqer wilayiti her yili 30 milyon yü|en meblegh serp qilip az sanliq millet déhqanlirigha xitayche ögitishke bashlighan.

Xitay hakimiyiti astidiki Uyghur tili

Uyghur tili 21 ‏- esirde yoluquwatqan tehdit elwette 500 yil awalqi til krizisqa tüptin oxshimaydu. U zamanlarda alim-ölimalar siyasiy we bashqa bésimlar tüpeyli erep-paris tillirida ijadiyet we xet alaqe qilghan bolmastin, belki ottura sherq ilim dunyasi bilen teng qedemde ilgirilesh, diniy we yaki bashqa xahishlar tüpeyli erep-paris tilini qollinishqa mayil bir muhitta yashighan bolghachqa, erep-paris tillirini tebi'iy bir rewishte qollinip kelgen bolsimu, lékin awam xelqning tili yenila türkiy tili süpitide saqlan'ghan we munasip tereqqiyatlargha érishken.

Wahalenki, Uyghur alimlirining qarishiche, bizning dewirimizge kelgende , ana tilimiz siyasiy gherezni yantayaq we chiqish nuqtisi qilghan bir gheyri til-medeniyet sistémisining tehditige uchrimaqta . Zamanimizda nawayi kebi tiren pikirlik alim- ölimalar köp bolsimu, ularning kökrek kirip otturigha chiqip bu xil medeniyet hadisige inkas qayturghanliri "siyasiy idiyiside mesile bar adem" dep qarilip awarichiliqlargha yoluqmaqta.

Yéqindin buyan Uyghur ziyaliyliri arisida, eger mushu piti kétiwerse, Uyghur tili we milliy edebiyatining kelgüsi qandaq bolidu? Uyghurlar arisida, awam xelqning xitay yürgüzüwatqan "qosh til" ma'aripi istratégiysi arqiliq Uyghur milly ma'aripini xitaychilashturush, xitay tilini omumlashturush pilanini tosup qilish yaki siyasiy jehettin chekleshke qurbi yetmigen ehwal astida, Uyghurlar milliy til-edebiyatini qoghdash we tereqqiy qildurushta némilerni qilishi kérek? dégen témilarda ghulghula we muhakimiler peyda bolushqa bashlidi. (Jüme)

Pikirler (0)

Barliq pikir - bayanlarni körüsh.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet