Америка алими шон робертс хитайниң уйғурларға террорлуқ җинайити артишиға қошулмайду


2008-03-14
Share

Америкилиқ хитай вә оттура асия мутәхәссиси шон робертс, хитай даирилириниң уйғур паалийәтчиләр ниң бейҗиң олимпик тәнһәрикәт йиғиниға қарши террорлуқ һуҗуми пиланлиғанлиқи тоғрисидики баянатиға гуман билән қараватқан ғәрб мутәхәссислириниң бери һесаблиниду. У, 11‏- март күни өз тор бетидә елан қилған бир мақалидә, хитай һөкүмитиниң террорлуқ һуҗуми һәққидики баянатиға немә үчүн гуман билән қарайдиғанлиқини шәрһлигән.

Америкиниң тонулған хитай ишлири вә уйғур мәсилиси мутәхәссислириниң бири болған шон робертс әпәнди, уйғур тилини билиду вә уйғурчини яхши чүшиниду.

Соал : һөрмәтлик әпәндим, бир нәччә ай бурун, җорҗ товн университетида уйғурлар һәққидә чақирилған чоң йиғинда уйғурларниң миллий һәрикитиниң хәлқара террорчилиқ һечқандақ мунасивити йоқлиқини тәкитлигән идиңиз. 11‏- Март күни өз тор бетиңизгә елан қилған уйғурлар вә олимпик мавзулуқ мақалиңизда хитай һөкүмитиниң уйғур паалийәтчиләр бейҗиң олимпик тәнһәрикәт йиғинға қарши террорлуқ һуҗуми пиланлиғанлиқи тоғрисидики баянатиға гуман билән қарайдиғанлиқиңизни әскәртипсиз. Хитай һөкүмитиниң уйғурларни террорлуқ паалийәтлиригә чатидиған баянатлириға гуман билән қаришиңизниң сәвәби немә?

Җаваб: хитай һөкүмитиниң баянатлириға бирнәччилигән сәвәбтин гуман билән қараймән. Биринчидин хитай һөкүмити һазирғичә уйғур миллий вә сиясий тәшкилатлири арисида тәшкиллик бир террорлуқ гурупписи мәвҗут икәнлики һәққидә йетәрлик дәлил- испат оттуриға қоялмиди. Һәтта, хитай һөкүмити дуняға террорлуқ тәшкилати дәп тонуштурған, бәзи дөләтләр тәрипидин террорлуқ тәшкилати тизимликигә киргүзүлгән шәрқий түркистан исламий һәрикитиниң, террорлуқ паалийәтлири билән шуғулланғанлиқи һәққидә һечқандақ пакит йоқ. Хитай һөкүмити тәрипидин террорлуқ һәрикити дәп көрситилгән паалийәтләрни я террорлуқ паалийити категорийисигә кирмәйдиған паалийәтләр яки уйғур тәшкилатлири тәрипидин елип берилғанлиқи яки елип берилмиғанлиқи, ениқ болмиған һәрикәтләрдур.

Иккинчидин, хитай һөкүмити, уйғурларниң шәрқий түркистан яки шинҗаңниң миллий мустәқиллиқи яки сиясий вә диний һоқуқлири үчүн елип бериватқан паалийәтлирини қарилаш үчүн җиддий тиришчанлиқ көрсәтмәктә. Һазирқи пәйттә, хитай һөкүмитиниң бир тәшкилат яки гуруппини террорлуқ һуҗуми пиланлиған дәп әйибләп, буниңдин сиясий мәнпәәт елиши үчүн наһайити мувапиқ бир шараит мәвҗут. Хитай һөкүмити, уйғурларниң террорлуқ һуҗуми пиланлиғанлиқини җакарлаш вә дуняға террорлуқ тәһдити астида икәнликини көрситиш арқилиқ, бейҗиң олимпик тәнһәрикәт йиғини һарписида, хәлқарада кишилик һоқуқ мәсилисидә бейҗиңға қаритилған тәнқидләрниң алдини елишни яхши бир пурсәт дәп қараватқан болуши мумкин. Демәк хитай һөкүмити, уйғурларниң кишилик һоқуқни яхшилаш һәққидә хәлқара тәшкилатлар тәрипидин оттуриға қоюлидиған тәләпләрни, уйғурлар террорчи дәп рәт қилишини пиланлиған болуши мумкин.

Соал: әпәндим, нурғунлиған мутәхәссисләр вә сиясий мулаһизичиләр, америка һөкүмитиниң шәрқий түркистан исламий һәрикитини хитай һөкүмитиниң бесими билән террорлуқ тәшкилати тизимликигә киргүзгән дәп көрсәтмәктә. Сиз бу мәсилигә қандақ қарайсиз?

Җаваб: америкиниң немә үчүн шәрқий түркистан исламий һәрикитини террорлуқ тәшкилатлири тизимликигә киргүзгәнлики һәққидә нурғун пәрәзләр мәвҗут. Әң көп оттуриға қоюлуватқан пәрәз, америка хәлқара террорлуққа қарши урушта һәмдә ирақ мәсилисидә хитай һөкүмитиниң ярдимини қолға кәлтүрүш үчүн, шәрқий түркистан исламий һәрикитини террорлуқ тәшкилатлар тизимликигә киргүзгән дегән пәрәз дур. Лекин, мән уйғурлар вә хитай мәсилисидә бир америкилиқ мутәхәссис болуш сүпитим билән һазирғичә, шәрқий түркистан исламий һәрикитиниң террорлуқ паалийәтлири елип барғанлиқини яки бу тәшкилатниң хәлқара террорлуқ тәшкилатлири билән четишлиқи барлиқини испатлайдиған һечқандақ дәлил-испат көрмидим.

Лекин шу мәсилисини әскәртип өтүшни зөрүр көримән. Кичик бир гуруппа уйғурлар хитай һакимийитигә қарши қораллиқ күрәш елип бериш һәтта хитай һакимийитигә қарши террорлуқ һәрикәтлири қозғаш үчүн афғанистанға барған болуши мумкин. Әмма бир икки кичик гуруппа пүтүн уйғурларниң миллий һәрикитигә вәкиллик қилалмайду. Һәтта афғанистанға барған кичик гуруппиниңму террорлуқ паалийәтлири елип барғанлиқи һәққидә һечқандақ пакит мәвҗут әмәс. Қандақ болушидин қәтийнәзәр америкиниң шәрқий түркистан исламий һәрикитини террорлуқ тәшкилатлири тизимликигә киргүзгәнлики әпсуслинарлиқ бир һәрикәт.

Көп рәхмәт сизгә шон робертс әпәндим. (Өмәр қанат)

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт