Кадир алмаштуруштин ким мәнпәәтлиниватиду? (1)


2005.01.25

Хитай һөкүмитиниң ғәрбий районларни ечиш пиланини йүргүзиватқанлиқиға бәш йил болди. Ғәрбни ечиш шамилиға әгишип қанчилик хитай нопусиниң уйғур елигә келип орунлашқанлиқи бизгә намәлум. Әмма ғәрбни ечиш истратегийиси йолға қоюлғандин буян, уйғур елигә келиватқан хитай аққунларниң сани һәссиләп ашти. Кәң көләмдә уйғур елигә келиватқан мана бу хитайлар ичидә уйғур йезилириға кадирлиққа тәйинлиниватқан алаһидә имтиязға игә бир қисим кишиләр бар. Уларниң нами шинҗаңға ярдәм бәргүчи йеза, наһийә кадирлири, йәрлик тилда уларни төвәнгә чүшкән кадирлар дәп атайду.

Тәрбийиләп өстүрүш

Уйғур елигә хизмәткә кәлгән хитай кадирлар әвзәл имтиязларға игә. Улар хитайниң шәндоң, хебий, сичуән дегәндәк өлкилириниң йеза дәриҗилик кадирлири болуп, хитай коммунистик парткоминиң буйруқи билән җәнубий уйғур йезилириға орунлаштурилиду, шундақла у җайларда йеза, наһийә дәриҗилик партком секритари, наһийә һакими дегәндәк хизмәтләргә тәйинлинип қисқа болғанда бир қанчә ай, узун болғанда бир икки йил ишләйду. Вәзиписи тамамланғандин кейин кадирлиқ дәриҗиси өстүрүлүп, хитай өлкилиригә қайтиду яки аилиси бойичә уйғур елигә орунлаштурилиду.

Әмди уйғур елиниң хитай өлкилиридә тәрбийилинишкә талланған йеза, наһийә дәриҗилик уйғур кадирлири болса, хитай өлкилиридики йезиларға бөлинип турмуш өрүп адәтлири пүтүнләй яд болған бир шараитта хизмәт қилип, вақти тошқанда уйғур елигә қайтип келиду. Уларниң синақларға бәрдашлиқ берәлигәнлири мувапиқ өстүрилиду.

Шәндоңлиқларниң төһписи

Шинхуа тор бетидә хитай һөкүмити "төвәнгә хизмәткә чүшкән хитай кадирлири" ниң уйғур йезилириниң намратлиқтин қутулуп, йеза игилик, пән- техника иқтисад қатарлиқ һәр җәһәттә тәрәққиятларға еришиши үчүн җапаға чидап хизмәт қилип зор төһпә қошқанлиқини тәшвиқ қилмақта.

Буниңға даир берилгән бир хәвәрдә шәндуң өлкисидин 2002 - йили қәшқәр йезилириға ярдәмгә кәлгән төтинчи түркүм җәми 56 хитай кадирниң төһписигә алаһидә баһалар берилгән болуп, улар қәшқәрниң иқтисадий тәрәққиятиға алаһидә төһпә қошуп, йеза игилик саһәсидин та маарип, медитсина саһәлиригичә шәндуңниң мунасип тармақлири билән һәмкарлиқ орнитип, узун муддәтлик өз -ара ярдәм тори һасил қилип, қәшқәр хәлқиниң турмушиниң яхшилиниши үчүн җан дили билән хизмәт қилди, қәшқәр хәлқи уларниң төһписини һәргизму унтумайду, дәп мәдһийиләнгән.

Уйғур деһқанлар төвәнгә чүшкән кадирлардин нарази болмақта

Әпсус, радиомизға бу төвәнгә чүшкән кадирлар һәққидә уйғур деһқанлардин кәлгән инкаслардин мәлумки, уйғур деһқанлири һәр йили түркүмләп келиватқан бу хитай кадирларниң қилмишлиридин толиму нарази.

Бәзи уйғур деһқанлар, төвәнгә чүшкән бу хитай кадирлириниң уйғур йезилириға орунлишиши билән тәң яхши турмуш шараити вә юқири маашлар билән тәминләнгәндин сирт, шу йезидики барлиқ хизмәтләргә йолйоруқ берәләйдиған алаһидә имтиязларға игә болуп, көп сандикилири шу җайлардики деһқан һәтта йеза кадирлириға иқтисадий вә сиясий җәһәтләрдин бесим ишлитип пайдилинидиған, парихорлуқ һәрикәтлиридә болидикән. Уларниң асаслиқ хизмәт вәзиписи уйғурларниң сиясий муқимлиқ хизмитини чиң тутуп ишләш икән.

Мушундақ төвәнгә чүшкән һәр қандақ хитай кадир вәзиписини тамамлап қайтар чеғида бай болуп, нурғун йәрлик мәһсулат, соға саламлар билән йолға чиқидикән. Шуңа, хәлқ ичидә төвәнгә чүшкән кадир, шинҗаңни ачқучи әмәс булап қачқучи" дигәндәк қошақларму тарқалған икән.

Мана бу уйғур елигә ярдәмгә кәлгән аталмиш төвәнгә чүшкән кадирлар, хитай һөкүмити тәрипидин уйғур елидә хизмәт қилиш җәрянида зор бәдәл төлигән авангартлар сүпитидә тәрипләнмәктә. Әмма уйғур деһқанлири улардин зарлимақта.

Қәшқәрниң мәлум йезисидин зияритимизни қобул қилған бир деһқан өз йезисиға шәндуңдин хизмәткә чүшкән хитай кадирларниң қандақ хизмәттә боливатқанлиқини сөзләп, бәзи гәпләрни бәк ечип дийәлмәйдигаһнлиқини, уларниң асасән йолйоқурла беридиғанлиқи вә сиясий муқимлиқни көп тәкитләйдиғанлиқини ейитти.

Хитай өлкилиригә хизмәткә чүшүрүлгән уйғур кадирлар немә дәйду?

Әҗәплинәрлики хитай кадирлар билән алмишип хитай өлкилиридики йезиларға орунлаштурулған уйғур йеза кадирлири болса барған җайлирида әқәллий нормал турмуш, тамақлиниш шараитигиму игә болалмай, әгәр наразилиқ билдүрсә сиясий идийисидин гуманлинидикән. Вә уйғур елигә қайтип кәлгәндин кейин өстүрүлүш у яқта турсун техиму қаттиқ бесимларға учриши мумкин икән.

Өткән йили шәндуңниң мәлум йезисиға хизмәткә орунлаштурулған бир уйғур йеза кадири биз билән сөһбәтлишиш җәрянида шәндуң йезисида хизмәт тәрбийилиниш җәрянида тартқан җапалирини сөзләп," бу шәндуңдики хитайлар һәтта мусулманниң немә икәнликиниму билмәйдикән, мән келиштин бурун мусулманлиқимни, чошқа гөши йимәйдиғанлиқимни, шуңа тамақ орунлаштурғанда диққәт қилишни өтүнгән идим. Ойлимиған йәрдин улар мусулман дигән чошқа гөшидин башқини йәйду дәп чүшәнсә керәк, ешәк гөшидә тамақ қилип алдимға елип кәпту. Шуниңға охшаш бу ят йәрдә бирму уйғурни көргили болмайду, я буларниң шивесини чүшәнгили болмайду. Өрүп адәтлиримиз пүтүнләй охшимиған, күндә дигүдәк ғурурум хорлинип, алтә айни аран тошқуздум, өстүрмисиму мәйли, юртумға сақ саламәт келивалғинимға хош" дигән иди. (Гүлчеһрә)

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.