Kadir almashturushtin kim menpe'etliniwatidu? (1)


2005.01.25

Xitay hökümitining gherbiy rayonlarni échish pilanini yürgüziwatqanliqigha besh yil boldi. Gherbni échish shamiligha egiship qanchilik xitay nopusining Uyghur élige kélip orunlashqanliqi bizge namelum. Emma gherbni échish istratégiyisi yolgha qoyulghandin buyan, Uyghur élige kéliwatqan xitay aqqunlarning sani hessilep ashti. Keng kölemde Uyghur élige kéliwatqan mana bu xitaylar ichide Uyghur yézilirigha kadirliqqa teyinliniwatqan alahide imtiyazgha ige bir qisim kishiler bar. Ularning nami shinjanggha yardem bergüchi yéza, nahiye kadirliri, yerlik tilda ularni töwen'ge chüshken kadirlar dep ataydu.

Terbiyilep östürüsh

Uyghur élige xizmetke kelgen xitay kadirlar ewzel imtiyazlargha ige. Ular xitayning shendong, xébiy, sichu'en dégendek ölkilirining yéza derijilik kadirliri bolup, xitay kommunistik partkomining buyruqi bilen jenubiy Uyghur yézilirigha orunlashturilidu, shundaqla u jaylarda yéza, nahiye derijilik partkom sékritari, nahiye hakimi dégendek xizmetlerge teyinlinip qisqa bolghanda bir qanche ay, uzun bolghanda bir ikki yil ishleydu. Wezipisi tamamlan'ghandin kéyin kadirliq derijisi östürülüp, xitay ölkilirige qaytidu yaki a'ilisi boyiche Uyghur élige orunlashturilidu.

Emdi Uyghur élining xitay ölkiliride terbiyilinishke tallan'ghan yéza, nahiye derijilik Uyghur kadirliri bolsa, xitay ölkiliridiki yézilargha bölinip turmush örüp adetliri pütünley yad bolghan bir shara'itta xizmet qilip, waqti toshqanda Uyghur élige qaytip kélidu. Ularning sinaqlargha berdashliq béreligenliri muwapiq östürilidu.

Shendongliqlarning töhpisi

Shinxu'a tor bétide xitay hökümiti "töwen'ge xizmetke chüshken xitay kadirliri" ning Uyghur yézilirining namratliqtin qutulup, yéza igilik, pen- téxnika iqtisad qatarliq her jehette tereqqiyatlargha érishishi üchün japagha chidap xizmet qilip zor töhpe qoshqanliqini teshwiq qilmaqta.

Buninggha da'ir bérilgen bir xewerde shendung ölkisidin 2002 - yili qeshqer yézilirigha yardemge kelgen tötinchi türküm jemi 56 xitay kadirning töhpisige alahide bahalar bérilgen bolup, ular qeshqerning iqtisadiy tereqqiyatigha alahide töhpe qoshup, yéza igilik sahesidin ta ma'arip, méditsina sahelirigiche shendungning munasip tarmaqliri bilen hemkarliq ornitip, uzun muddetlik öz -ara yardem tori hasil qilip, qeshqer xelqining turmushining yaxshilinishi üchün jan dili bilen xizmet qildi, qeshqer xelqi ularning töhpisini hergizmu untumaydu, dep medhiyilen'gen.

Uyghur déhqanlar töwen'ge chüshken kadirlardin narazi bolmaqta

Epsus, radi'omizgha bu töwen'ge chüshken kadirlar heqqide Uyghur déhqanlardin kelgen inkaslardin melumki, Uyghur déhqanliri her yili türkümlep kéliwatqan bu xitay kadirlarning qilmishliridin tolimu narazi.

Bezi Uyghur déhqanlar, töwen'ge chüshken bu xitay kadirlirining Uyghur yézilirigha orunlishishi bilen teng yaxshi turmush shara'iti we yuqiri ma'ashlar bilen teminlen'gendin sirt, shu yézidiki barliq xizmetlerge yolyoruq béreleydighan alahide imtiyazlargha ige bolup, köp sandikiliri shu jaylardiki déhqan hetta yéza kadirlirigha iqtisadiy we siyasiy jehetlerdin bésim ishlitip paydilinidighan, parixorluq heriketliride bolidiken. Ularning asasliq xizmet wezipisi Uyghurlarning siyasiy muqimliq xizmitini ching tutup ishlesh iken.

Mushundaq töwen'ge chüshken her qandaq xitay kadir wezipisini tamamlap qaytar chéghida bay bolup, nurghun yerlik mehsulat, sogha salamlar bilen yolgha chiqidiken. Shunga, xelq ichide töwen'ge chüshken kadir, shinjangni achquchi emes bulap qachquchi" digendek qoshaqlarmu tarqalghan iken.

Mana bu Uyghur élige yardemge kelgen atalmish töwen'ge chüshken kadirlar, xitay hökümiti teripidin Uyghur élide xizmet qilish jeryanida zor bedel töligen awan'gartlar süpitide teriplenmekte. Emma Uyghur déhqanliri ulardin zarlimaqta.

Qeshqerning melum yézisidin ziyaritimizni qobul qilghan bir déhqan öz yézisigha shendungdin xizmetke chüshken xitay kadirlarning qandaq xizmette boliwatqanliqini sözlep, bezi geplerni bek échip diyelmeydigahnliqini, ularning asasen yolyoqurla béridighanliqi we siyasiy muqimliqni köp tekitleydighanliqini éyitti.

Xitay ölkilirige xizmetke chüshürülgen Uyghur kadirlar néme deydu?

Ejeplinerliki xitay kadirlar bilen almiship xitay ölkiliridiki yézilargha orunlashturulghan Uyghur yéza kadirliri bolsa barghan jaylirida eqelliy normal turmush, tamaqlinish shara'itigimu ige bolalmay, eger naraziliq bildürse siyasiy idiyisidin gumanlinidiken. We Uyghur élige qaytip kelgendin kéyin östürülüsh u yaqta tursun téximu qattiq bésimlargha uchrishi mumkin iken.

Ötken yili shendungning melum yézisigha xizmetke orunlashturulghan bir Uyghur yéza kadiri biz bilen söhbetlishish jeryanida shendung yézisida xizmet terbiyilinish jeryanida tartqan japalirini sözlep," bu shendungdiki xitaylar hetta musulmanning néme ikenlikinimu bilmeydiken, men kélishtin burun musulmanliqimni, choshqa göshi yimeydighanliqimni, shunga tamaq orunlashturghanda diqqet qilishni ötün'gen idim. Oylimighan yerdin ular musulman digen choshqa göshidin bashqini yeydu dep chüshense kérek, éshek göshide tamaq qilip aldimgha élip keptu. Shuninggha oxshash bu yat yerde birmu Uyghurni körgili bolmaydu, ya bularning shiwésini chüshen'gili bolmaydu. Örüp adetlirimiz pütünley oxshimighan, künde digüdek ghururum xorlinip, alte ayni aran toshquzdum, östürmisimu meyli, yurtumgha saq salamet kéliwalghinimgha xosh" digen idi. (Gülchéhre)

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.