Хәлқара кишилик һоқуқ күни мунасивити билән хитайдики кишилик һоқуққа бир нәзәр


2004.12.10
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp

1948 - Йили 12 - айниң 10 - күни бирләшкән дөләтләр тәшкилати "хәлқара кишилик һоқуқ хитабнамиси" ни елан қилди һәмдә икки йилдин кейин бу күнни хәлқара кишилик һоқуқ күни қилип бекитти. Мәзкур хитабнамә 30 түрлүк маддидин тәшкил тапқан болуп, униңда әркинлик, баравәрлик, адиллиқ, тинчлиқ, һөрмәт вә ғурур қатарлиқ инсанларниң еришишкә тегишлик әң асаслиқ кишилик һоқуқлири тәпсилий чүшәндүрүлүп, буниң һечқандақ һөкүмәт, тәшкилат яки шәхс тәрипидин дәхли тәрүзгә учримаслиқи керәклики көрситилгән.

Хитайдики кишилик һоқуқта илгириләш әмәс, чекиниш болди

rabiya_kadeer_114-136.gif
Рабийә қадир ханим

Ундақта бу хитабнамә елан қилинип 54 йилдин кейинки бүгүнки күндә, хитай һөкүмити кишилик һоқуқ мәсилисигә қандақ позитсийә тутти вә һазирғичә немиләрни қилди? хитай ташқи ишлар министирлиқиниң баянатчиси җаң чийө техи бир нәччә күнниң алдидила хәлқараға, "хитайниң кишилик һоқуқ мәсилисидә қолға кәлтүргән нәтиҗилирини һәммә киши көрүп турупту" деди. Зияритимизни қобул қилған америкиниң калифорнийә штатидики кишилик һоқуқ тәшкилати "америка-хитай диалог фонди җәмийити" ниң рәиси җон кәм әпәнди хитайниң кишилик һоқуқ вәзийитидә илгириләшкә қариғанда, чекиниш еғир болғанлиқини билдүрди:

Җон кәм сөзидә "мениңчә хитайниң кишилик һоқуқ әһвалида азрақ илгириләш көрүлсиму, әмма нурғун җәһәтләрдә йәнә чекиниш болди. Мәсилән хитайниң диний сиясити чоқум хәлқаралиқ өлчәмгә тошиши керәк. Әмәлийәттә бу ундақ әмәс. Һәмдә ишчилар һоқуқини капаләткә игә қилиш мәсилисидиму нурғун йетәрсизликләр бар" деди.

Хәлқара кишилик һоқуқ хитабнамисиниң 18 - маддисида, "һәммә адәм идийиви, виҗданий вә диний әркинлик һоқуқиға игә. Бу һоқуқ шу адәм өзиниң динини яки етиқадини өзгәртиш әркинликини шуниңдәк өзиниң дини яки етиқадини диний әқидә, әмәлийәт, намаз ибадәт вә әмримәруп арқилиқ ялғуз яки өм, ашкарә яки мәхпий ипадиләш әркинликини өз ичигә алиду" дәп көрситилгән.

Хитайниң кишилик һоқуқ әһвалида нурғун мәсилиләр мәвҗут

toxti-tuniyaz.jpg
Тохти музат әпәнди

Хәлқара кишилик һоқуқ көзитиш тәшкилатиниң хитай ишлири мутәхәссиси микий спигел ханим җон кәм әпәндиниң қарашлириға қошулуп қошумчә қилип мундақ деди.

"Пуқраларниң сиясий һоқуқи мәсилисидин елип ейтқанда, хитайниң қанун бәлгилимисидә азрақ илгириләш болди. Әмма йәнә бир тәрәптин, хитайниң кишилик һоқуқ әһвалида йәнила нурғун мәсилиләр мәвҗут. Мәсилән, сақчиларниң пуқраларни қалаймиқан тутқун қилиши, һәтта уларни адвукатлири яки аилә-тавабатлири билән көрүштүрмәслики қатарлиқлар. Мана мушундақ ишлар давамлиқ сақчиларниң тутқун қилинғучиларни қийин-қистаққа елишиға пурсәт яритип бериду".

Спигел ханим сөзидә йәнә, хитай һөкүмитиниң хәлқниң сөз әркинликигә болған контроллиқиниң толиму қаттиқ икәнликини тәкитләп, һөкүмәтниң хитайдики сиясий қариши охшимиған чоң-кичик тор бәтлирини тақаватқанлиқини мисал қилди.

Хитабнамида бәлгиләнгән бирақ......

AbduhelilAb.gif
Абдуҗелил абдумиҗит

Хәлқара кишилик һоқуқ хитабнамисиниң 19 - маддисида, "һәммә адәм өз тәшәббусини билдүрүш вә пикир баян қилиш әркинликидин бәһримән болушқа һоқуқлуқ. Бу һоқуқ мудахилигә учримай өз тәшәббусини сақлап қелиш әркинликини һәм учур вә пикирләрни һәр қандақ васитә арқилиқ вә дөләт айримисиға қаримай издәш, қобул қилиш вә тарқитиш әркинликини өз ичигә алиду" дәп көрситилгән.

Уйғур елидики әһвал техиму еғир

Хитайниң омумйүзлүк кишилик һоқуқ вәзийитигә нисбәтән ейтқанда, уйғур елиниң кишилик һоқуқ әһвали қандақ боливатиду? биз бу һәқтә хитай һөкүмити тәрипидин түрмигә ташланған уйғур карханичи рабийә қадирниң йолдиши сидиқ рози һаҗи әпәндини зиярәт қилдуқ. У, хитайниң кишилик һоқуқ вәзийити начар болған мәзгилдә, уйғур елидики әһвалниң техиму начар икәнликини, шуңа өзиниң хитайда кишилик һоқуқ вәзийити яхшиланди дегәнгә ишәнмәйдиғанлиқини оттуриға қоюп, бүгүнкидәк хәлқара кишилик һоқуқ күнидә хитайниң зиянкәшликикә учриған уйғурларни унтулуп қалмай, буниңдин кейинму уйғурларниң кишилик һоқуқ вәзийитини дуняға давамлиқ тонутушқа тиришиш керәкликини оттуриға қойди.

Сидиқ рози һаҗи әпәндиниң бу һәқтә ейтқанлирини юқиридики аваз улинишидин аңлаң.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.