Qalmaqistan jumhuriyiti Uyghur élidin adem köchürmekchi

• Öz muxbirimiz ümidwarning bu heqtiki bayani
• Download story audio

Qalmaqistan jumhuriyiti Uyghur élidin adem köchürmekchi

Yéqinda gherb we xitay metbu'atlirida rusiyining wolga deryasi boyidiki qalmaqistan jumhuriyiti prézidéntining xitayning gherbiy shimaliy qisimidin 10 mingdin artuq adem köchürüp kélip makanlashturmaqchi bolghanliqi heqqidiki xewerler élan qilindi. Bu xewer xitay intérnet torlirida türlük inkaslarni qozghighan bolup, bu kishilerning qalmaqlarning kimliki hemde qalmaqistan jumhuriyitining néme sewebtin xitaydin adem yötkimekchi bolghanliqigha bolghan qiziqishni qozghidi.

Qalmaqistan öz étnik qérindashlirini köchürüp kélish arqiliq öz medeniyitini saqlimaqchi

Qalmaqistan prézidénti kirsan ulumjinopning xitaydin adem köchürüshni qarar qilghanliqi heqqidiki xewer aldi bilen en'giliyining "qoghdighuchi" géziti teripidin tarqitilghan bolup, mezkur uchurgha asaslan'ghanda, yéqinda qalmaqistan jumhuriyiti memliketni güllendürüshning yéngi pilanini tüzüp chiqqan . Buninggha asasen prézidént kirsan ulumjinop xitayning gherbiy shimalidiki Uyghur éli we ichki mongghul qatarliq jaylardin on ming etrapida adem köchürüp kélip, qalmaqistan'gha makanlashturush idiyisini otturigha qoyghan. Xewerde éytilishiche, qalmaq prézidénti buning sewebini chüshendürüp, " hazir shinjang we ichki mongghulda 300 mingdin 400 mingghiche bolghan qalmaqlar bilen ortaq tilda sözlishidighan ademler yashaydu. Shunga , bularni köchürüsh pilani qalmaqlarning tili we charwichiliq enenisini rawajlandurushqa yardem béridu, ilgiriki bir qanche yillar ichide bir qanche yüz xitay qalmaq a'ilisi bu yerge kélip makanliship, bu yerning hayatigha masliship boldi" dégen.

Qalmaqistan prézidéntining Uyghur élidin qalmaqlarni köchürüp kélish pilani heqqide xitay terepning resmi bildürüshliri élan qilinmighan bolup, shangxeydiki bir metbu'at orgini rusiyidiki xitay elchixanisidin bu ehwalni sorighanda, xitay elchixanisining xadimi özlirining mezkur pilandin xewersiz ikenlikini bildürgen. Emma, bir qisim közetküchiler, rusiye bilen xitay hökümiti arisida melum sandiki qalmaqlarni qalmaqistan'gha köchürüp kélip makanlashturush mesilisi heqqide birer ichki söhbet yaki kélishimning bolushini chetke qaqqili bolmaydighanliqini, chünki ilgiri xitay bilen qazaqistan arisidimu Uyghur aptonom rayonidiki qazaqlarni qazaqistan'gha köchürüsh mesiliside söhbetlerning bolghanliqini körsitishmekte. Ular yene rusiye fédératsiyisige tewe qalmaqistan jumhuriyitining aliy rehbiri hésablinidighan prézidéntning bu sözni éytishining tesadipiy ehwal emeslikini perez qilmaqta.

Qalmaqlar köchüp kélishni burunla bashlighan

Qalmaqistan prézidénti kirsan ulumjinop, özining "qoghdighuchi" gézitige bergen melumatida, bir qanche yüz a'ilining qalmaqistan'gha köchüp kélip makanliship, u jayning ehwaligha masliship bolghanliqini bildürgen . Démek Uyghur éli qatarliq jaylardiki qalmaqlarning wolga deryasi boyidiki qalmaqistan jumhuriyitige köchüshi burundinla bashlan'ghan iken.

Munasiwetlik erbablarning bildürüshiche, sowét ittipaqi yimirilip, qalmaqistan rusiye fédératsiyisi bilen fédéral kélishimge qol qoyup, özining jumhuriyetlik hoquqigha sazawer bolghandin kéyin, mezkur jumhuriyette qalmaq milliy medeniyitini eslige keltürüsh we uni rawajlandurush dolquni qozghalghan. 1992-1993-Yillarda qalmaqistan prézidéntining teklipi bilen Uyghur élining bir qisim uniwérsitét hem tetqiqat orunlirida ishleydighan bayin'gholinliq hem böritalaliq mongghul ziyaliyliri qalmaqistan'gha kélip, türlük xizmetlerge orunlashqan, hetta ularning ichide yash mongghul alimi erden bayér qalmaqistan prézidéntining til-yéziq mesilisi boyiche meslihetchisi bolghan. Péshqedem mongghul alimliridin shinjang uniwersitétining dotsénti norbo ependi qalmaqistan alimlirining kona qalmaq tilini öginish hem tetqiq qilish, bu sahede kadirlarni terbiyilesh ishlirigha zor derijide yardem körsetken. Uyghur élidiki mongghullar dep atalghan mezkur qalmaq alimliri qalmaqistan hökümiti teripidin alahide etiwarlan'ghan we yaxshi xizmet hem shara'itlar bilen teminlen'gen bolup, hetta ularning rusiye dölet tewelikige ötüshigimu qolay purset yaritip bérilgen iken. Amérikida yashaydighan ismini ashkarilashni xalimaydighan bir mongghul alimining bildürüshiche, qalmaqistan prézidéntigha til-yéziq boyiche meslihetchilik qilghan böritalaliq mongghul alimi érdén bayér kéyin namelum ademler teripidin öltürüwétilgen bolup, bu ehwal mongghullarning türlük gumanlirini qozghighan iken.

Qalmaqlar we qalmaqistan jumhuriyiti

Qalmaqistan jumhuriyiti kaspi déngizining gherbiy teripige, wolga deryasi boyigha jaylashqan bolup, astiraxan qatarliq qedimiy tatar sheherlirige yéqindur. Qalmaqistanning omumi yer kölümi 76 ming kiwadrat kilométir kélidu. U, 13 memuriy rayon, bir biwasite qarashliq sheherdin terkip tapqan. Ahalisi 300 mingdin artuq bolup, ahalining yérimini dégüdek qalmaqlar teshkilleydu. Qalmaqlardin bashqa bu yerde yene, ruslar, tatarlar hem kawkaziyilikler hem bashqa milletler yashaydu.

Qalmaqlarning tili mongghul til sistémisigha tewe bolup, ularning tili Uyghur élidiki mongghullarning tili bilen oxshash. Tarixiy jehettin wolga boyidiki mezkur qalmaqlar 16-esirde Uyghur élidin köchüp, rusiye tewesige bérip yerleshken. 18-Esirde char padishah hökümiti ularning özlirini bashqurush hoquqini bikar qilghan hemde ularni budda dinidin waz kéchip , xristiyan dinini qobul qilishqa zorlighanda qalmaqlarning keng kölemde Uyghur éligha köchüsh weqesi yüz bergen. Tarixiy melumatlargha tayan'ghanda texminen 170 ming etrapida qalmaq ahalisi sherqqe qarap qéchip, ruslarning köp qétimliq qorshap yoqitish hujumlirini tarmar qilip, 100 ming ademni qurban qilish bedilige axiri Uyghur élining yultuz, xoshut, böritala qatarliq jaylirigha kélip makanlashqan. Ene shularning rusiye hökümranliqida qalghanliri "qalmaqlar" dep atalghan bolup, qalmaq dégen söz Uyghurche "qalghanlar, yaki ketmigenler" dégen menini bildüridiken. Tarixiy sewebtin rusiye teweside ketmey qalghan qalmaqlar Uyghur élidiki mongghullarni yeni qalmaqlarni özliri bilen bir chong qebile dep qaraydiken.

Qalmaqistan prézidénti kirsan ulumjinop

Qalmaqistan prézidénti kirsan ulumjinop 30 yéshida prézidéntliqqa saylan'ghan bolup, u uzun mezgil tijaret bilen shughullinip, zor mebleghke ige bolghan. Hazir u rusiyidiki eng bay prézidéntlarning biri bolup hésablinidu. Uning sabiq rusiye prézidénti boris yélsin we hazirqi prézidént wladimir putin bilen yéqin munasiwiti bar ikenliki bildürülmekte. Kirsan ulumjinop xelq'ara shaxmatchilar jemiyiti qurup, öz iqtisadi bilen shaxmatchilarni qollighan, hemde shaxmat musabiqilirini uyushturghan. Uning tirishchanliqi bilen xelqara olimpik komitéti xelq'ara shaxmatchilar jemiyitini resmi étirap qilghan. U hazir mezkur jemiyetning prézidénti bolush bilen qalmaqistanning paytexti elista shehiride dunya boyiche eng chong shaxmat sheherchisi qurush ishini élip barmaqta. Kirsan ulumjinop, bir qanche qétim tibet rohaniy dahisi dalay-lamani qalmaqistan'gha teklip qilghan bolup, u qalmaqlar we tibetlerning diniy hem milliy mewjutluqi üchün tirishchanliq körsetmekte iken(ümidwar).