Далай ламаниң хитайни зиярәт қилиш арзуси әмәлгә ашамду ?

• Мухбиримиз әркинниң бу һәқтики мәлумати
• Download story audio

Америка президенти буш 2001-йили 23-май күни далаи ламани қобул қилған иди. AFP

Хитайда ингилиз тилида чиқидиған "җуңго гезити" өткән дүшәнбә күни хитай дөләт кабенти диний ишлар идарисиниң башлиқи йей шяввенниң баянатини елан қилип, тибәт роһани даһийси далай ламаниң хитайдики тарихий будда тавабгаһлирини зиярәт қилиш арзусиға йол қойидиғанлиқиниң бишаритини бәрди. Йей шяввен баянатида, әгәр далай лама тибәт мустәқиллиқи идийисидин пүтүнләй ваз кәчсә, униң җуңгони зиярәт қилишиға йол қоюлуши мумкин, дәп җакарлиған.

Хитайниң алдинқи шәрти – мустәқиллиқтин ваз кечиш

Йей шяввен, "пәқәт , далай лама тибәт мустәқиллиқидин пүтүнләй ваз кәчкәнликини ениқ билдүргәндила, андин биз униң җуңгони зиярәт қилишини ойлишишимиз мумкин " дәйду.

Йей шяввенниң баянати һазирғичә далай ламани бөлгүнчилик билән әйибләп келиватқан җуңго даирилириниң тибәт роһани даһисиға қайтурған бир қәдәр мөтидил инкаси болуп һесаблиниду. Хитай тәрәпниң баянати вақит җәһәттә бир қәдәр сәзгүр мәзгилгә тоғра кәлгәнлики, болупму хитай дөләт рәиси ху җинтав 4 - айниң 20 - күни ақ сарайда президент буш билән көрүшүшкә аз қалған бир чағда елан қилинғанлиқи хәлқарада күчлүк инкас қозғимақта. Тибәт мәсилиси икки дөләт рәһбириниң ақ сарайда өткүзидиған сөһбитидики музакирә темилириниң бири.

Хитай әркин базардин қорқмиғандәк, әркин җәмийәттинму қорқмаслиқи керәк

Бу тоғрисида президент буш өткән һәптә вашингтондики америка әркинлик сарийида сөзлигән нутуқида, ху җинтав билән өткүзидиған сөһбәт мәзмунлирини ашкарилап, униң билән "тибәт роһани даһийси далай лама вә рим ватиканиниң хитайдики католик муритлириниң тәқдиридин әнсирәватқанлиқи" қатарлиқ мәсилиләрниң музакирә қилинидиғанлиқини билдүрди. Буш нутуқида ху җинтавниң "әркин базардин қорқмиғанға охшашла әркин җәмийәттинму қорқмаслиқини үмид қилимиз" дәйду.

Америка ташқи ишлар министири кондилиза райис, сәйшәнбә күни америка дөләт мәҗлисидики испат бериш йиғинида, ху җинтав билән елип берилидиған музакириниң "нурғун назук мәсилиләр" гә четилидиғанлиқини билдүрди. Америка далай лама вә тибәт мәсилисиниң хәлқарадики әң күчлүк қоллиғучиси болуп, хитай даирилирини узундин бери далай лама билән сөһбәт өткүзүшкә чақирип кәлмәктә.

Шәрқий түркистан мәсилиси җуңго үчүн кичик мәсилә әмәс. Чүнки бу пүтүн ислам дуняси билән четилидиған мәсилә, шуңа җуңго һөкүмити үчүн шәрқий түркистан мәсилиси тибәт мәсилисини һәл қилишқа қариғанда техиму мурәккәп.

Әгәр далай ламаниң хитайни зиярәт қилиш пилани әмәлгә ешип қалса, бу тибәт мәсилисини алий аптономийә даирисидә бир тәрәп қилиш йолидики дәвр бөлгүч вәқә болуп қелиши мумкин. Хитай дөләтлик диний ишлар идариси башлиқи йей шяввен, әгәр далай лама бейҗиң даирилирини тибәт мустәқиллиқидин ваз кәчкәнликигә ишәндүрәлисә, "икки тәрәп далай ламаниң җуңгони зиярәт қилиш мәсилиси үстидә музакирә елип барса болиду " дәйду.

Лю шявҗун: кишини илһамландуридиған йүзлиниш

Мутәхәссисләрниң қаришичә, бейҗиң даирилириниң далай ламаниң 3 ‏- айниң 30 ‏- күни дарамсалада елан қилған җуңгони зиярәт қилиш арзусиға қайтурған инкаси "кишини илһамландуридиған йүзлиниш" һесаблинидикән. Америкидики җуңго истиратегийә мәсилилири тәтқиқат орнидики лю шявҗу , "мениңчә бу кишини илһамландуридиған бир йүзлиниш. Бу җуңго һөкүмитиниң тибәт мәсилисидики мәйданида юмшаш болғанлиқини вә далай лама билән яришиш позитсийисини көрситиду" дәп көрсәтти. Лекин лю шявҗуниң әскәртишичә, икки тәрәп оттурисидики яришишни әмәлгә ашуруш үчүн далай лама билән нурғун конкрет мәсилиләрдә музакирилишишкә вә мурәссәлишишкә тоғра келидикән.

Көзәткүчиләр, хитай даирилириниң баянати тибәт сәргәрдан һөкүмити сөһбәт елип беришқа мәсул болған мәркизи бирликсәп бөлүми тәрипидин әмәс, бәлки дөләтлик диний ишлар идариси тәрипидин елан қилинғанлиқиға диққәт қилмақта. Лю шявҗуниң әскәртишичә, мәсилини бу усулда оттуриға қоюш хитай даирилириниң түзүлмә логикисиға уйғун келидиғанлиқини билдүрди . Лю шявҗу "далай лама бир тәрәптин диний даһи, йәнә бир тәрәптин бир сиясий рәһбәр. Лекин сиясий мәсилиләр җуңгониң ички қисимида һәр хил сәзгүрлүкләргә игә, чәкләнгән районлири бар. Шуниң үчүн мәсилини диний нуқтидин башлаш җуңго компартийә даирилири үчүн униң системисиниң логикисиға уйғун келидиған тәрәплири бар чарә "дәйду.

Америка ху җинтав билән диний мәсилиләр һәққидә сөһбәтлишиду

Хитай һөкүмити 4 - айниң 13 - күнидин 17 - күнигичә җейҗаңда тунҗи нөвәтлик дуня будда диний мунбири йиғини чақиришни пиланлимақта. Франсийә ахбарат агентлиқиниң анализ қилишичә, бу хитай компартийисиниң бу хил хәлқара диний йиғинни 1949 - йили җуңгода һакимийәтни тартивалғандин бери тунҗи қетим уюштуруши болуп, хәлқара җәмийәткә җуңгониң диний әркинликкә кәңри муамилә қилидиғанлиқидин бишарәт беришни мәқсәт қилған.

Җуңго америка башчилиқидики ғәрб дөләтлири вә хәлқара кишилик һоқуқ органлири тәрипидин хитай пуқралириниң диний ибадәт әркинликини боғуш билән әйибләнмәктә.

Америка ташқи ишлар министири кондилиза райис, сәйшәнбә күни дөләт мәҗлисидики гуваһлиқ сөзидә, ху җинтав америкини зиярәт қилғанда елип баридиған "нурғун назук мәсилиләр" дики сөһбитиниң диний әркинликкә четилидиғанлиқини билдүргән. У, "мән рәис ху җинтав билән диний әркинлик мәсилисидә тәпсили музакирә елип берилишини үмид қилимән" дәйду.

Шәрқий түркистан мәсилиси тибәт мәсилисидин мурәккәп

Җуңго истиратегийә мәсилилири тәтқиқат орнидики лю шявҗуниң әскәртишичә, бейҗиң һөкүмитиниң тибәт мәсилисидики йүзлиниши кишини илһамландурсиму, лекин улар шәрқий түркистан мәсилисигә пүтүнләй охшимайдиған сиясәт тутмақта.

Лю шявҗу "тибәт мәсилиси билән шинҗаң мәсилисиниң әң чоң пәрқи диний җәһәттики вә чегра сирти билән болған мунасивәттики охшашмаслиқида. Тибәт әмәлийәттә йәк - йиганә бир һадисә. Лама дининиң ичкири билән қоюқ мунасивити бар вә бу дин хәлқара характерлик дин әмәс. Бу җәһәттә шинҗаң тибәткә пүтүнләй охшимайду'' дәп көрсәтти.

Люниң әскәртишичә, "шәрқий түркистан мәсилиси җуңго үчүн кичик мәсилә әмәс. Чүнки бу пүтүн ислам дуняси билән четилидиған мәсилә" шуңа дәйду лю шявҗу, "җуңго һөкүмити үчүн шәрқий түркистан мәсилиси тибәт мәсилисини һәл қилишқа қариғанда техиму мурәккәп " . (Әркин)