Русийә-хитай вә һиндистан ташқи ишлар министирлири учрашти


2005.06.02
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp

RUSSIA-LI-LAVROV-47.jpg
Русийә ташқи ишлар министири сергәй лавров хитай ташқи ишлар мҗкнистири ли җавшиң билән владивостокта. AFP

6-Айниң 2-күни русийә, хитай вә һиндистан ташқи ишлар министирлири тунҗи қетим бир йәргә җәм болуп, бу үч дөләт үчүн ортақ мәсилиләр һәққидә музакирә өткүзди.

Америка бирләшмә агентлиқиниң учуриға қариғанда мәзкур үч дөләт ташқи ишлар башлиқлири терроризим, иқтисади вә енергийә һәмдә истратегийилик һәмкарлиқларни күчәйтиш вә башқа бир қатар мәсилиләр бойичә пикир алмаштурған.

Русийиниң йирақ шәрқидики хитайға йеқин владивосток шәһири 6-айниң 2-күни русийә, хитай вә һиндистандин ибарәт қудрәтлик мәмликәт болуш ғайисини әмәлгә ашуруш йолида тиришиватқан бу үч дөләт ташқи ишлар министирлириниң тунҗи қетим бирликтә ортақ мәсилиләрни музакирә қилип, буниңдин кейинки, истратегийилик һәмкарлиқ лайиһилири һәққидә пикир бирлики һасил қилидиған дипломатик соруниға айланди. Сабиқ совет иттипақиниң вә бүгүнки русийиниң тинч окян деңиз пилоти җайлашқан мәзкур истратегийилик әһмийити зор шәһәр бүгүн бирдинла хәлқара көзәткүчиләрниң вә мәтбуатларниң диққәт нәзиридин орун алди.

Кона тема-терроризм мәсилиси йәнә йеңи тема сүпитидә музакирә қилинди

Русийә, хитай вә һиндистан үчүн терроризм мәсилиси кона темиға айлинип қалған болсиму, лекин бу үч дөләт ташқи ишлар министирлири бир йәргә җәм болғанда худди дипломатийилик рәсмийәт кәби терроризм темисини сөһбәт үстилигә елип чиқип ортақлашти. Бу қетимқи сөһбәттики йеңилиқ шуки, буниңдин бир қанчә һәптә илгири өзбекистанниң әндиҗан шәһиридә йүз бәргән вәқәләр тилға елиниши билән русийә ташқи ишлар министири сергей лавроп әндиҗандики вәқәгә "өзбекистан ислам һәрикитиниң әзалири һесабланған ислам әсәбий унсурлири, талибанларниң қалдуқлири вә чечән террорчилириниң қатнашқанлиқини" ейтип өткән шуниңдәк у йәнә " биз дуня миқясидики террорчилиққа, зәһәрлик чекимлик содиси вә башқа хил җинайәт түрлириниң тәһдидигә ортақ қарши турушқа қарар қилип, йеңи йүзлинишни күтүвалимиз " деди.

Буниңдин илгири ислам керимофниң хитай зиярити җәрянида бейҗиң рәһбәрлири ислам керимоф билән терроризим, диний әсәбийлик вә бөлгүнчиликкә ортақ қарши турушқа пүтүшкән. Русийә һөкүмитиму ислам керимофни қоллайдиғанлиқини билдүргән болуп, бу қетим москва әндиҗандики вәқәгә чечәнләрниң қатнашқанлиқини көтүрүп чиққан.

Иқтисадий вә енергийә һәмкарлиқи мәсилиси

Һиндистан, хитай вә русийә охшашла иқтисади, һәрбий һәм башқа җәһәтләрдин дуняви қудрәтлик мәмликәткә айлинишқа тиришиватқан болғачқа, булар үчүн енергийә мәсилиси баштин ахири муһим орунда турған. Буларниң ичидә русийә енергийә мәмликити болуп, һәр йили көп миқдардики нефит вә тәбиий газлирини чәт әлләргә екиспорт қилиду.

Хитай билән һиндистанниң иқтисадий сүрити тез өсүватқан болуп, улар һазир енергийигә муһтаҗ шуниңдәк кәлгүсидә техиму муһтаҗ болиду. Шу сәвәбтин хитай русийә билә енергийә келишимлирини түзгән һәмдә нефит аққузуш турубиси қурушни ойлашқан болсиму, лекин һазирғичә әмәлгә ашмиған. Хитай тәрәп, русийә билән хитай арисидики дачиң-ангарсикий нефит аққузуш турубисини қуруш тәшәббусида болсиму, бирақ русийә униң орниға японийә билән һәмкарлишиш йолини талливалған. Әмма, хитай русийиниң енергийә байлиқлириға еришиш нийитидин янмиған.

Һиндистан билән русийә арисида әнәниви һәмкарлиқ болуп, 60-йиллардин етибарән бу икки дөләт арисида қоюқ һәрбий-техника вә иқтисади һәмкарлиқлар давамлишип кәлмәктә. Һиндистан русийиниң әнәниви иттипақчисиға айланған.

Русийә билән хитай арисидики чегра келишими ахирқи нәтиҗигә еришкән

Мәзкур үч дөләт ташқи ишлар әмәлдарлириниң сөһбәтлири җәрянида хитай билән русийә ташқи ишлар министири айрим көрүшүп, икки мәмликәт мунасивәтлири җүмлидин чегра келишими һәққидә пикир алмаштурған. Булар арисидики әң йеңилиқ шуки, русийә вә хитай министирлири бу икки дөләт арисида түзүлгән "хитай хәлқ җумһурийити билән русийә федератсийисиниң хитай-русийә шәрқий чегралири һәққидики толуқлима келишими"ниң икки дөләт һөкүмәтлири тәстиқлиған нусхилири вә гуваһнамилирини өз ара алмаштурди. Шуниң билән русийә билән хитай арисидики 4300 километирдин артуқ чегра линийиси толуқ муәййәнләштүрүлүп, икки аридики талаш-тартишларға хатимә берилди. Бу келишим бойичә амур вә уссурий дәрясидики чоң уссурийсикий , тарабаров қатарлиқ аралларниң йерими хитайға берилидиған болди.

Русийә-хитай –һиндистанниң үч дөләт истратегийилик иттипақи шәкиллинәмду?

Алдинқи йили русийә президенти владимир путин алди билән хитайни кейин, һиндистанни зиярәт қилди һәм хитай вә һиндистан рәһбәрлири арисидиму көп қетим бериш-келишләр давамлашти. Бу әһвалларға нисбәтән хәлқара көзәткүчиләр һәр хил инкасларда болған болуп, истратегийә саһәсидә мәзкур үч дөләтниң америкиниң асиядики тәсиригә қарши бирәр иттипақниң шәкиллиниши еһтималлиқи барлиқи һәққидики көз қарашлар оттуриға чиққан иди. Әмма, бу дөләтләр һечқачан бундақ бир иттипақ һәққидә өзлириниң рәсми билдүрүшлирини ипадә қилмиди һәмдә бу қетимму шундақ болди.

Бу үч дөләт ташқи ишлар рәһбәрлириниң бир йәргә җәм болушиниң америкиға қарши әмәслики һәққидә шәпә бәргән хитай ташқи ишлар министири ли җавшең қисқичә изаһат берип, бу үч дөләтниң һеч қайси дөләткә қарши әмәсликини билдүргән. Һиндистан ташқи ишлар министири болса, бу йиғинниң башқа дөләткә қарши бир гуруһ уюштурушни мәқсәт қилмайдиғанлиқи, пәқәт алақини күчәйтишнила мәқсәт қилидиғанлиқини чүшәндүргән.

Әмма, көзәткүчиләрниң қариши башқичә болуп, б б с агентлиқиниң учуридин қариғанда, москвадики русийә пәнләр академийисиниң бир нәпәр башлиқи"русийә-һиндистан вә хитайниң һәмкарлишиши ғәрбни чәткә қеқиш һәм америкиниң идийисини чәткә қеқиш асасида қурулған" дәп билдүргән.

Түркийиниң әнқәрә шәһиридики истратегийә тәтқиқат иниститутиниң тәтқиқатчиси әркин әкрәм бу үч дөләтниң америкиға қарши бирәр иттипақ шәклигә һазирчә келәлмәйдиғанлиқини оттуриға қойди.

Бу үч дөләтниң ортақ мәнпәәтлири бар болсиму, бирақ өз нөвитидә йәнә өз ара ихтилаплириму мәвҗут. Буларниң һәммиси көп қутуплуқ дуня қурушни халайду. Бирақ буларниң һәр қайсиси өз алдиға район характерлиқ қудрәткә игә болуп, уларниң һәммисиниң қудрәтлик күч болуш қизғинлиқи вә мәқсиди мәвҗут. Һиндистан билән хитай арисида тибәт мәсилиси, чегра мәсилиси вә башқа бир қатар мәсилиләрдә йәнила бәзи ихтилаплар бар. Русийә билән хитай арисида һәмкарлиқ мәвҗут болсиму, бирақ өзара ишәнмәслик һәм хитай тәһдиди шуниңдәк башқа ихтилаплар чоңқур йилтиз тартқан.

Русийидики һиндистан тәтқиқати институтиниң мутәхәссиси евгений берлинниң оттуриға қойишичә, бу үч асия үч булуңиниң юқири пәллиси бар болсиму, бирақ уларниң ортақ ташқи сиясий күчкә айлиниши асанға чүшмәйду. Чүнки, йеңи деһли б д т бихәтәрлик кеңишини ислаһ қилишни қоллайду. Һиндистан, германийә, японийә вә бразилийә қатарлиқ мәмликәтләр бихәтәрлик кеңишиниң кеңийишини үмид қилиду. Бирақ, хитай вә русийиниң қариши бу җәһәттә зиддийәтликтур. Бу қетим владивостокта бу үч дөләт ташқи ишлар министирлири б д т вә униң бихтәрлик кеңишиниң ислаһати һәққидә обйектип зөрүрийәтләрниң мәвҗутлуқи һәққидә ортақ баянат елан қилди. (Үмидвар)

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.