Чен шуйбйән хитайдики бир өлкә башлиқи әмәс


2006.02.28

Jiao_Guobiao_RFA_200.jpg
Профессор җав гобяв 2004-йили 11-ноябир күни әркин асия радиосида. RFA

Йеқинда японийиниң ташқи ишлар вәзири таро асо әпәнди бир адәттки сорунда тәйвәнни бир дөләт қатарида тилға елип өткән икән. Коммунист хитай һөкүмитиниң ташқи ишлар министирлиқи буниңға өти йерилип кәткүдәк ғәзәпләнди, - дәп башлайду профессор җав гобяв "чен шуйбйән хитайдики бир өлкә башлиқи әмәс" дегән обзорини, - әмәлийәттә тәйвәнниң зади бир 'дөләт' яки әмәслики коммунист хитай һөкүмитиниң етирап қилиш яки қилмаслиқиға бағлиқ әмәс. Өзиниң дөләт территорийиси, өзиниң дөләт пуқраси, қанунлуқ һөкүмити болса, хәлқара етирап қилсила, у һәммә немиси тулуқ болған бир заманиви дөләт. Тәйвәндә бу шәртләрниң һечқайси кам әмәс, пәқәт хәлқарада уни етирап қилидиған дөләтләрниң сани техи көп әмәс, халас. Мениңчә бу бир мәсилә әмәс, ‏- дәп обзорини давамлаштуриду профессор җяв, - дуняда 200 дәк дөләт бар, тәйвәнни 20 нәччә дөләт етирап қилиду. Санниң аз болуши бир мәсилә әмәс, чүнки хәлқаралиқ қанунда қанчә дөләт етирап қилса андин дөләт болуп туралайду, дегән бәлгилимә йоқ.

Җав гобяв: хитайда икки сараң бар

Чоң қуруқлуқтики хитай һөкүмити, силәр тәйвәнни 'җуңхуа хәлқ җумһурийитиниң бир өлкиси' дәп ативалисиләр. Әмма чен шуйбйәнни 'чен шуҗи' яки 'чен шеңҗаң' дәп чақиралмайсиләр. - Дәп обзорини давамлаштуриду җав гобяв әпәнди, - силәрниң һазир тәйвәндә постта туридиған бирәр әскириңлар барму? силәр тәйвәндин бирәр мисқал ашлиқ яки бирәр синит пул баҗ алаламсиләр? шундақ туруқлуқ йәнә силәр қандақчә тәйвәнни 'бизниң бир өлкимиз' дәйсиләр? силәр оңму яки алҗип қалғанму? 'материялизмчи' дегән шундақ җөйлүп йүрәмду? һазир тәйвәндики җуңхуа минго техичә чоң қуруқлуқни, һәтта моңғулийиниму қошуп 'бизниң земинимиз' дәп турупту. Җуңхуа хәлқ җумһурийити болса тәйвәнни 'миниң бир өлкәм' дәп турупту. Миниң қаришимчә, хитайда икки сараң бар, униң бири хитай коммунистик партийиси йәнә бири гоминдаң (милләтчи партийә), һәр иккиси пакитни көзи көрмәй җөйлүп йүридиған сараңлар.

Тәйвәнниң һөкүмити хәлқ сайлиған президент тәшкиллигән һөкүмәт

японийиниң ташқи ишлар министири таро асо әпәнди рәсмий дипломатийә сорунида әмәс бәлки бир адәттики сорунда сөз қилғанда, тәйвәнни 'дөләт' қатарида санап өтүп кәткән. Уни японийиниң мәтбуатлири етирап қилип елан қилған әмәс. Бундақ адәмниңму тәйвән тоғрисида әркинрәк сөз қилип шәхсий пикир баян қилиш һоқуқи болуши керәк. Буниңға хитай һөкүмитиниң 'қаттиқ чөчүп' кәткүдәк яки өти йерилип кәткүдәк 'ғәзәплинип' муамилә қилиши зөрүрму? әгәр бирәр японлуқниң, тәйвәнликниң өз өйидә 'дөләт' дегән аваз чиққанлиқини хитайниң бирәр җасуси аңлап қалған болса, униңға мәхсус гуна тоқуш керәкму?

Һәр қандақ бир дөләтниң қанунлуқ болуши һәммдин муһим шәрт, - дәп обзорини давамлаштуриду җав гобяв әпәнди, - дуняда җуңхуа хәлқ җумһурийити билән дипломатийилик мунасивәт орнатқан дөләт сани тәйвән билән дипломатик мунасивәт орнатқан дөләт санидин көп. Әмма тәйвәнниң һөкүмити хәлқ сайлиған президент тәшкиллигән һөкүмәт, 100% қанунлуқ һөкүмәт. Әмма хитай һөкүмити хәлқ сайлиған һөкүмәт әмәс, у бир қараңғу җәмийәт, бу һөкүмәтни идарә қиливатқанлар қараңғу җәмийәтниң лүкчәклири. Әгәр 'дөләт' әмәс дейишкә тоғри кәлсә, җуңхуа хәлқ җумһурийити дегәнни 'дөләт' демәслик керәк.

Хитайда өзгәрмигән хитай коммунистик партийисиниң мустәбит түзүми қалди

Коммунист хитай һөкүмитиниң 'шинхуа агентлиқи' японийини хитай -японийә бирләшмә баянатиниң роһиға хилаплиқ қилди, дәп чалвақиди. 1972 ‏- Йили "җуңхуа хәлқ җумһурийити җуңгониң бирдин‏- бир қанунлуқ һөкүмити, тәйвән униң айримас земини"дәп йезилған шу бирләшмә баянатни, әйни вақиттики японийә һөкүмити билән хитайдики ваң хоңвен, җаң җүнчав, җяң чиң дегән кишиләр түзгән. Һазирқи хитай һөкүмити бу кишиләрниң қилғанлирини тамамән бикар қиливәтти. Хитайниң шу вақиттики асасий қануниму бир нәччә қетим өзгәртилип болди. Хитайда өзгәрмигән немә қалмиди. Әмма пәқәт хитай коммунистик партийисиниң мустәбит түзүми, хитай тарихидики бу әң зулмәтлик дәврла техи өзгәрмиди.

Чоң қуруқлуқтики хитай һөкүмити йәнә шундақ бир һәқиқәтни чүшүниши керәк, - дәп обзорини давамлаштуриду җав гобяв әпәнди, - хитай японийиниң падишаси әмәс, японлуқларниң аилә башлиқиму әмәс, японлуқларға бирнемини өгәткән устазму әмәс. Гәр чә, у башқа милләткә падиша болувалған болсиму, һазирқи заман бундақ иштин қол үзидиған заман. Хитайниң ташқи ишлар министирлиқи билән тәшвиқат министирлиқила һазир дуняда мушу һәқиқәтни техичә чүшәнмәйватқан орган. Һазир дуняда хитай вә шималий корийидәк дөләтла техичә иптидаи атилиқ җәмийәтчә уқумда туруватиду. Олтурса, қопса башқиларни идарә қилишни ойлайду. Пүтүн асияни һәтта пүтүн дуняни идарә қилмақчи техи. Бу бирхил роһи кесәллик. (Вәли)

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.