"Қәдимий җуңгу зади қанчилик чоң иди" дегән мақалиниң аптори билән сөһбәт


2007.03.16

xityay-xerite.gif
Бир қисим кишиләр хитайниң саяһәт хәритиси әлисған йәрдә турмақта. Хитай гәрчә "шинҗаң әзәлдин җуңгуниң айрилмас бир қисми " дейиш арқилиқ өзлириниң уйғур елидики һөкүмранлиқини қанунлаштуруп кәлгән болсиму, хитайдики даңлиқ унверситетлардин фудән унверситетиниң профессори ге әпәнди, "шинҗаң" ниң 19 – әсирдә андин хитайниң қолиға өткәнликини илгири сүриду.

Хитай тарихчиси шаңхәй фудән университети профессори ге җйәшйоң йиқинда елан қилған" қәдимий җуңгу зади қанчилик чоң иди" дегән мақалисдә, хитай илим саһәсидә әзалдин мүҗимәл болуп келиватқан қәдимий җуңгониң тарихи чегра мәсилисини тәһлил қилған болуп, хитай һөкүмити илгири сурүватқан уйғур ели әзәлдин хитайниң айрилмас тәркиби қисми иди дегән қарашқа рәддийә бәрди. "Қәдимий җуңгу зади қанчилик чоң иди" дегән мақалиниң аптори билән сөһбәт

Йеқинда хитайда нәшр қилиндиған "тәқриз " йәни(权衡) жорнилида, " қәдимий җуңгу зади қанчилик чоң иди" дегән темида бир парчә мақалә илан қилинди. Бу мақалиниң аптори шаңхәй фудән университети профессори, тарих пәнлири доктори ге җйәншюң болуп, у хитай вә чәтәлләрдә тонулған намдар тарихчи.

"Җуңго" аталғусиға изаһ

Ге җйәншюң мақалисидә қәдимий җуңгониң территорийисини әмәлийәттин чәтнигән һалда "ғайәт зор иди" дейиш вәтәнпәрвәрлик әмәс дегән кичик тема астида мулаһизә елип барған. У гәпни алди билән "җуңгу" аталғусиға изһат бериш билән башлиған. "Җуңгу" дегән бу намниң 1912- йили" җуңхуа минго" қурулғандин башлап хитайниң дөләт нами қилип истимал қилип келингәнликини әскәртип, униңдин бурунқи хитайда қурулған дөләтлирини " җуңгу" дәп аташниң намувапиқ икәнликини оттуриға қойған.

Кеңийиш мәсилисидә у мундақ дәйду: "мундақчә ейтқанда, үзлүксиз кеңийиш пәқәт оттура түзләңликтики районларниң кеңийип пүтүн дөләт болуп шәкиллиниши". У йәнә , пәқәт чиң сулалисиниң ахириқи дәврлиридә " җуңгу" аталғуси чиңниң иккинчи сими болуп истимал қилинған болуп, чегра районларни өз ичигә алмайдиғанлиқини, бәзи вақитларда "ичкиридики 18 өлкигә "қаритилғанлиқини, буниң уйғур ели, ички-ташқи моңғулийә, манҗурийә вә тибәтләрни өз ичигә алмайдиғанлиқини көрсәткән. Әң муһими бу мақалидә оттуриға қоюлған хитайниң қәдимий тарихи территорийиси һәққидики қарашлар болуп, бу хил илмий пикир хитай тарих илм саһәсидә кәм учрайду. Хитайдики тарих китабларда вә дәрслик материялларда , хитайлар "ғәрби юрт" дәп атап кәлгән " уйғур ели" ниң хән дәвридин башлапла "хитайниң айрилмас бир қисими" болуп кәлгәнлики тәкитләп келингән.

"Шинҗаң" чиң сулалисиниң юңҗиң хан дәвригичә хитайға тәвә болмай кәлгән

Лекин, хитай тарихчиси ге җйәншюңниң бу һәқтә қойған пикирлири алаһидә болуп бу хил илмий пикир әзәлдин хитай илим саһәсидә оттуриға қоюлмиған иди. У мундақ язған: "ғәрбий хән өзиниң ғәрбий чегрисини гәнсудики хеши каридориғичә сүрәлигән. Кейин мәлум мәзгил балқаш көлигичә кеңәйткән болсиму, наһайитиму қисқа муддәт пут тирәп турупла йәнә йүмин қовиқиға чекинип кәткән".

Ге җйәншюң йәнә мундақ язиду: "таки чиң сулалисиниң юңҗиң хан дәвригичә шинҗаң (уйғур ели) хитайға тәвә болмай кәлгән. Пәқәт 18-әсирниң кейинки йеримида чйәнлоң ләшкәр тартип тәңритеғиниң җәнуб, шималини өз тәссәрропи астиға алған".

Буниңдин мәлум болушичә хитайлар әзәлдин испатлашқа урунған "шинҗаң уйғур или хитайниң айрилмас тәркиби қисми. Ғәрби юрт хән дәвридин башлапла хитай контроллуқида болған" дегән пикирниң тарихи илмий асаси йоқ болуп чиққан болиду.

Ге профессор: тәтқиқат йәкүнлиримниң илмий асаси бар

Бу һәқтә техиму илгирилигән мәлуматларға ериш үчүн мәзкур мақалиниң муәллипини зиярәт қилишқа муйәссәр болдуқ. Профессор соаллиримизға елхәт билән җаваб бәрди.

- Ге профессор, сиз қойған бу қарашлар, хитай һөкүмәт тәрәп түзгән "хитайниң омумий тарихи" дегән китаблар билән негизлик охшимасллиққа игә икән. Бу мақалидики пикирлириңизни испатлайдиған йетәрлик тарихи испатиңиз вә илмий асасиңиз барму?

- Мәзкур мақалә мән бу һәқтә язған тунҗи парчә әсәрму әмәс. Әмәлийәттә мән 10 йил бурун "җуңгониң тарихи чегрилириниң өзгириши" дегән китабни язған. Униңдин башқа 1993 ‏- йили нәшр қилдурған "бирлик вә айримичилиқ: җуңгу тарихидин алған илһам" дегән китаблиримдиму мушундақ пикирләрни илгири сүргән вә тарихи пакитларни көрсәткән идим. Мениң аләмдин өткән муәллимим тән чишяңму бу пикирләрни аллибурун оттуриға қоюп болған. Әлвәттә бир тарихчи болуш сүпитим билән, өз пикир-идийилиримни испатлайдиған ениқ тарихи пакит вә илмий асаслирим бар.

- Мақалиңиз хитайда қандақ бәс муназирләрни қозғиди? көлими қанчилик?

- Хитай илим саһәсигә нисбәтән мән оттуриға қойған бу қарашлар бәк йиңиму әмәс. Гәрчә қошулмайдиғанлар болсиму, бәк һәйран болуп кәтмәйду. Әлвәттә, бир қисим тарихни чүшәнмәйдиған яшлар вә идийиси қалақ кишиләр мениң бәзи қарашлримни қәтий қобул қилмаслиқи мумкин. Бәзиләр интернеттә мини һәм муәллимимниму қошуп тәнқид қилишти. Һәтта бәзиләр интайин биәдәп сөзләр билән һақарәтләшти. Лекин улар өзлириниң һәқиқи симини ишлитип илмий муһакимә илип бармиған болғачқа пәрва қилмидим. Әгәр бирәрси илмий җәһәттин тәнқиди пикирлирини оттуриға қойған болса мән актип җаваб қайтурған болаттим.

Ге профессорниң оттуриға қойғанлири бәзиләрни наүмид қойған болуши мумкин

Бу һәқтә, бу мақалини енгилизчигә тәрҗимә қилип "хитай мәктуплири" интернет йезиқчилиқи бетигә тонуштурған шималий калифорнийә университетидики чиң сулалисиниң тарихи вәсиқилирини тәтқиқ қиливатқан доктирант бу һәқтә "ге җйәншйоң хитайда бәк тонулған алим вә хитайдики даңлиқ фудән университетиниң профессори. Униң мақалисиниң мушу саһәгә қизиқидиған алимлар вә тәтқиқатчилар арисида тәсири хели күчлүк болди. Ге җйәншйоңниң оттуриға қойғанлири бәлким бәзиләрни наумид қойған болуши мумкин. Чүнки у хитайда бәк тонулған тарихчи" дәйду.

Хитай һөкүмәт тәрәпниң мәзкур мақалигә пикири қандақ?

- Һазирға кәлгичә һечқандақ һөкүмәт хадими мән билән алақә қилип баққини йоқ. Мән техи бирәр һөкүмәт әмәлдариниң мақаләмгә болған пикирни аңлап бақмидим. Сиз бу җәһәттә уларниң пикрини алмақчи болсиңиз улар билән бивастә алақә қилип беқиң.

Бу һәқтә, шималий калифорнийә университети доктиранти мундақ дәйду: "мән һазирғичә һөкүмәт тәрәпниң бирәр инкасини көрүп бақмидим. Мениңчә хитай һөкүмитиниң пикир қилиш нуқтисидин илип ейтқанда, улар бу мәсилигә инкас қайтурмайду. Бәлким бу мақалә хели көп адәмләргә тәсир қилди. Бәлким инкас қайтурсиму кейин қайтурамдикин".

- Сизниңчә хитай тарих дәрслик китаблирини өзгәртәмду?

- Йеқини йиллардин бири, хитай маарип министирлиқи оттура , башланғуч мәктәп дәрслик китаблирини биртуташ бикитмәсликни оттуриға қойди. Һәр қайси районлар өз материяллирини өзи язиду. Бу әлвәттә тарих дәрсликиниму өз ичигә алиду. Буларни маарип министирлиқи тәстиқлап болғандин кейин ишләтсә болиду. Билишимчә, һәр нөвәт дәрслик материялларни бекиткәндә, охшимиған пикирләр көрилип туриду вә мунасип өзгәртиш киргүзүлиду. Мәнму бурун дәрслик тәстиқлаш комитетиниң әзаси болуп ишлигән. Һазир хитай дәрслик китаблири өзгириш вә мукәммәллишиш басқучида, лекин бәзи илмий қарашларни дәрсликкә киргүзүшниң һаҗити йоқ. Буниңда шу пикирниң муһим яки әмәсликигә вә яки пухтилиқиғиму қараш керәк. Омумән қилип ейтқанда, илм саһәсидә көпчилик алимлар қошулсила андин дәрсликкә киргүзгили болиду.

Бу һәқтә бу мақалиниң инглизчә тәрҗимани шималий калифорнийә университети доктиранти өз пикирини мундақ баян қилди:

"Дәрслик китаб билән илмий тәтқиқат охшимайду. Бу америкидиму шундақ. Хитайда һөкүмәт дәрслик түзүшкә бәк арилишивалду. Өзгәртиш киргүзүш бәк тәс болуши мумкин. Мениңчә тарих китабларда сиясий мәсилә түпәйли, йеқин кәлгүсидә һечқандақ өзгириш болмаслиқи мумкин.

- Сиз бу мақалини қандақ байқидиңиз? бу мақалидә уйғурлар һәққидә немиләр дейилгән?

- Мән хитай тарихини тәтқиқ қилидиған болғачқа бу мақалини башқа торлардин байқап тәрҗимә қилған идим. Уйғурлар һәққидә бәк көп нәрсиләр дейилмигән, лекин мән чиң тарихини тәтқиқ қилимән. Уйғур ели пәқәт19 - әсирниң кейинки йиримидила хитайниң бивастә контроллуқиға өткән. (Җүмә)

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.