Шветсийиниң шәрқий түркистанда турған миссионерлириниң әвлади маргарета ханим билән сөһбәт


2006.11.29

yakup-istipan-margarita.jpg
Маргарета ханим билән яқуп истипан. image courtesy: Margareta Hook

Шветсийидә кәлгән тунҗи уйғур пәрзәнти дәп қариливатқан яқуп истипан вә атақлиқ уйғуршунас гуннар яриң билән қуюқ барди кәлдидә болған маргарита ханим зияритимизни қобул қилип, өзиниң уйғурларға болған чуңқур сөйгүсиниң барлиқини сөзләп бәрди.

Маргарита ханим яқуп истипан вә гуннар яриңлардин уйғур тилини өгәнгән болуп, йешиниң чоңлап қалғиниға қаримай һазирму уйғур тилини өгинишни давамлаштуруп кәлгән. У бивастә уйғурчә сориған суаллиримға амал бар уйғур тилида җавапта болушқа тиришти.

- Миниң аңлишимчә сиз аниңизниң қәбрисигә "шәрқи түркистанлиқ ана" дәп яздурупсиз, немә үчүн шундақ дәп яздурдиңиз? - чүнки, миниң ата-ана 1930-йилларда шәрқи түркистанда ишлигән алди билән йәкәндә, кийин қәшқәрдә. - Сиз өзиңизниму шәрқи түркистанда туғулған дәйдикәнсиз, сизму шу йәрдә туғулғанму? - яқ, мән шветсийидә туғулған, әмма мән шәрқи түркистанда анамниң қосиқида қалған. Сиз шветсийидики барлиқ уйғурларни тонуйдикәнсиз, сизниму барлиқ уйғурлар тонуйдикән, сиз нимә үчүн уйғурларға қизиқисиз? - миниң ата - анам шәрқи түркистандин қайтип кәлгән вақитларда мән техи кичик идим, улар маңа давамлиқ шәрқи түркистан вә уйғурлар һәққидә һекайиләрни сөзләп берәтти. Миниң сәби қәлбимдә шәрқи түркистанға болған бир хил муһәббәт шундин башлап пәйда болған иди. Кейин яқуп истипан дегән киши билән тонуштум. У йәкәнлик уйғур иди. У маң уйғурчә өгәтти. Мән билидиған уйғур тилиниң дәсләпки асаси шу адәмдин кәлгән иди. - Сиз яқуп истипанниң гепини қилдиңиз, у ким болиду?

margareta-yarring-200.jpg
Маргарета ханим 1998 – йили гуннар яриң әпәнди билән униң шветсийидики өйидә. image courtesy: Margareta Hook's Homepage

- яқуп истипан йәкәнлик йитим бала, болуп кичикидә йәкәндики шветсийә миссионерлириниң илкидә чоң болған. 1933 - Йили униң қабил исимлик бир дости туюқсиз үлүп кәткәндин кийин у түрмигән ташланған. Шу йили тәлийигә түрмидин чиқишқа муйәссәр болуп, һиндистанға карванлар билән йитип кәлгән. У һиндистанда 14 йил яшап 1947 - йили шветсийигә килип маканлашқан. - яқуп истипан шветсийидә немә иш қилған иди? - у шветсийидә маканлашқандин кийин техника кәспидә уқуп өлчәш әсваблирини ясайдиған техник адими болған. Униң маң ейтип беришичә, бир қетим униң алдиға башқа дөләттин кәлгән бир өлчәш әсвабни ясайдиған бир иш килип қалған. У өлчәш әсвабини ечип қариса ашу йирақта қалған вәтини шәрқи түркистандин кәлгәнлики мәлум болған. У өлчәш әсвабини ясавитип шунчилик һаяҗанланған, әмма һечкимгә тинмиған пәқәт бирқанчә йиллардин кийин у бу хошаллиқини маңа дәп бәргән иди. - Униң шветсийидә балиси барму йоқ? - у шветсийилик бир қиз билән той қилған, униң һазир гунилла истипан исимлик бир қизи бар. Бу шветсийидики тунулған опера нахшичиси. яқуп истипан өзи 1991- йили аләмдин өтти. У өзиниң ана тилини яхши көрәтти. У бир өмүр уйғур тили тәтқиқати билән шуғулланди. У уйғур тили сөзлүклири дегән бир китапму язған иди. Гуннар яриң униң әң яхши дости иди. Улар бир йәргә кәлсила шәрқи түркистан, уйғурлар вә уйғур тили һәққидә тохташмай сөзлишәтти. Шәрқи түркистанда болған чағлирини әслишәтти. - Сизниң ата-аниңиз уйғурчә биләмти? - шундақ, миниң ат-анамла әмәс шәрқи түркистанға барған барлиқ шветсийиликләрниң һәммиси уйғурчә биләтти. Уйғурчә билиш уларниң мәҗбурийити иди. Уларға гостаф рәкет йетәкчилик қилатти. Улардин давамлиқ уйғур тилидин йиллар бойичә имтиһанму елип турған.

- Сиз қәшқәргә берип бақтиңизму? - пәқәт бир қетим беришқа несип болди, 1989 - йили йолдишим билән берип ата-анам яшиған йәрләрни көрүп кәлдим. Мән у йәрләрни көрүп худди өзүмни ата-анамниң юртиға килип қалғандәк бәхтлик һес қилдим. Ата – анам дәссигән тупрақларни дәссидим. Әйни чағда ата- анам билән алақә қилған кишиләрниң бала-чақлириниң истәк –сориқини қилдим. Әмма тепишқа мумкин болмиди. Йеқинда канададин бири хәт әвәтипту, у бала әйни чағда ата-анам билән алақидә болған бириниң нәврилири икән. (ялқун)

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.