Ассимилятсийигә йүзләнгән өзбекистан уйғурлири


2007-02-19
Share

yulduz-osmaniwa.jpg
Өзбекистанлиқ нахша чолпини юлтуз османива. Бәзиләр юлтуз османиваниң уйғур икәнликини илгири сүриду. image courtesy: http://www.imzadi.nl/Front/Yulduz.html

Оттура асиядики қазақистан, қирғизистан, өзбекистан, таҗикистан вә түркмәнистан җумһурийәтлиридә хели көп санда уйғурлар яшайду. Гәрчә, оттура асия һөкүмәтлири уйғурларниң сани һәққидә түрлүк кәмәйтилгән рәсмий мәлуматларни елан қилған болсиму, бирақ уйғур зиялийлири буларни қобул қилғини йоқ.

Оттура асия җумһурийәтлиридики уйғурларниң тарқилиш әһвали һәр түрлүк болуп, бүгүнки күндә пәқәт қазақистан җумһурийитидила уйғурлар рәсмий бир миллий мәдәнийәт топлуқи супитидә өз башланғуч, оттура мәктәп маарипи, тиятир сәнити, нәширият-ахбаратчилиқ әнәниси һәм башқиларни сақлиған вә раваҗландурған һалда мәвҗут болуп турмақта. Униңдин қалса қирғизистандики уйғурлар өз тили вә мәдәнийитини хели яхши сақлиған болсиму, лекин бу җумһурийәттә уйғур тилидики мәктәпләр болмаслиқи түпәйлидин мутләқ көп сандики уйғурлар башланғуч, оттура вә алий мәктәп тәрбийисини рус тилида, қисмәнлири қирғиз тилида елишқа мәҗбур болған.

Түркмәнистан билән таҗикистандики уйғурларниң әһвали башқичә болуп, бу икки җумһурийәттики уйғурлар сан җәһәттин әң аз һесаблиниду. Ундақта өзбекистандики уйғурларниң әһвали қандақ? у йәрдә уйғурларниң қандақ мәсилилири мәвҗут?

Бу соалларға ташкәнтлик анализчи әзиз камилопниң "оазис" журнилида елан қилған "уйғурларниң мәсилиси мәвҗутму ?" мавзулуқ мақалиси җаваб бериду.

Әзиз камилоп алди билән оттура асия җумһурийәтлиридики уйғурларда совет иттипақиниң йимирилиши билән оттура асияда дөләт чегрилири шәкилләнгәндин кейин, өзлири җайлашқан дөләт тәвәлики бойичә бир-биридин пәрқлиқ тәрәпләрниң шәкиллинишкә башлиғанлиқини оттуриға қойиду.

Өзбекистанда зади қанчилик уйғур бар?

Әзиз камилопниң пикирлиригә таянғанда, өзбекистандики уйғурларниң сани мәсилиси сабиқ совет иттипақи дәвридин етибарән мурәккәп мәсилә болуп, әзәлдинла һөкүмәт ениқ санлиқ мәлумат бәрмигән. Уйғурларниң мутләқ көп қисими 19-әсирниң иккинчи йеримида қәшқәр билән тутишидиған пәрғанә вадисиға келип йәрләшкән болуп, 30-йилларда әнҗанда уйғур тиятири болған, ташкәнттә қәрәллик журналлар, көп миқдарда китаблар вә дәрслик материяллири нәшир қилинған һәмдә уйғур балилири үчүн мәктәпләр тәсис қилинған, оттура асия университети уйғур тили мутәхәссислирини тәрбийилигән.

Апторниң ейтишичә, өткән әсирниң 50 –йиллирида өзбекистанда 500 миң уйғур яшиған болуп, өзбекистан дәсләптә уйғур мәдәнийитиниң мәркизи болған болса, кейинчә бу мәркәз алмутиға көчүрүлгән. Бирақ, совет һөкүмитиниң истатистикисида өзбекистандики уйғурлар 1959-йили аран 19 миң дәп елан қилинған болса, өзбекистан һөкүмити йеқинқи вақитларда бу җумһурийәттә 35 миң уйғур барлиқидин мәлумат бәрди.

Шунчивала көп уйғур нәгә кәтти?

Өзбекистандики уйғурларниң зади қанчилик икәнликини билиш тәс. Бирақ, қазақ алими чоқан вәлиханоп, 19-әсирниң 50-йиллирида пәрғанә вадисида 300 миңдин артуқ уйғур (қәшқәрийилик) барлиқидин мәлумат бәргән болса, бу санниң давамлиқ көпийиши тәбиий, уйғур сиясийони абдулла розибақийев 20-әсриниң 20-йиллирда түркистан аптоном җумһурийитидә 700 миң әтрапида уйғур барлиқидин мәлумат бәргән болуп, уларниң көп қисими өзбекистанда иди. Ундақта шунчивала көп уйғур бүгүнки күндә нәгә кәтти?

Өзбекистан мутәхәссиси әзиз камилоп буни икки сәвәбтин чүшәндуриду. Биринчи сәвәб уйғурларниң өзбекләргә өзликидин ассимилятсийә болуп кетиши билән мунасивәтлик болуп, буниңда уйғурлар билән өзбекләрниң мәдәнийәт, тил җәһәттики алаһидә йеқинлиқи муһим рол ойниған. Иккинчидин бу һөкүмәтниң аһалиларни бирләштүрүш сиясити билән мунасивәтлик болуп, түркий милләтләрниң мәсилән, уйғур, қазақ вә башқиларниң көплигән вәкиллири мәҗбури түрдә өзбек дәп йезилип кәткән.

Өзбекистандики уйғур мәдәнийәт мәркизи немә қилиду?

Әзиз камилопниң йезишичә, өзбекистанда уйғур мәдәнийәт мәркизи паалийәт елип бармақта, бу җәмийәт өзбекистан җумһурийәтлик хәлқаралиқ мәдәнийәт мәркизи дәп аталған органға тәвә болуп, мәзкур органниң тәвәликидә башқа милләтләрниң мәдәнийәт мәркәзлириму иш елип бариду. Бу органниң разилиқи билән уйғурлар пәқәт мәдәнийәт паалийәтлиринила елип баралайду.

Бүгүнки күндә җумһурийәтлик уйғур мәдәнийәт мәркизи ташкәнт, әнҗан шәһәрлиридә өз тармақлирини қурған болуп, уларниң вәзиписи пәқәт һәр қайси җайлирида уйғур сәнәт паалийәтлири уюштуруш, уйғур тили синиплири ечип, балиларға өз ана тили өгитиш, уйғур зиялийлири, әдиблири вә сәнәткарлириниң паалийәтлирини өткүзүш һәм башқилардин ибарәт.

Уйғурларниң паалийәтлиридә сиясий түс елишқа рухсәт йоқ

Әзиз камилоп әпәндиниң йезишичә, өзбекистан уйғурлириниң паалийәтлиридә сиясий түс елишқа рухсәт йоқ, уйғур мәдәнийәт мәркизи сиясивийлашқан тәшкилат әмәс болсиму, лекин униң паалийәтлири қаттиқ көзитилиду. Шу сәвәбтин уйғур мәдәнийәт мәркизи 90-йилларниң ахирилирида уйғурларниң мәркизий асиядики хәлқаралиқ бирләшмисини қуруш ишини қоллиялмиған. Өзбекистан һөкүмити мәлум сәвәбләр түпәйлидин, бейҗиңниң наразилиқини қозғимаслиқ үчүн шәрқий түркистан мәсилисиниң өзбекистандики һәр қадақ мәтбуатта көрүлишини чәклигән

Уйғурлар қандақ тәқдиргә дуч кәлмәктә?

Аптор әзиз камилоп өз мақалисидә кәскин һалда "нөвәттики мәзгилдә өзбекистандики уйғурлар үчүн әң җиддий мәсилә ассимилятсийә болуп кетиштин ибарәт, уйғурлар билән өзбекләр арисида тил, мәдәнийәт алақилири, омумән ортақ тарихий мәнбәдашлиқ мунасивити бар, 35 миң нопуслуқ бу хәлқниң 25 милйонлуқ хәлқ ичидә өз тили, өрп-адәтлири вә башқилирини сақлап қелиши толиму мурәккәп" дәп йезиш билән өзбекистандики бу хил мурәккәп вәзийәт түпәйлидин уйғур аһалилириниң бәлки, йәнә 20-30 йиллар ичидә мәвҗут болмай қелиши мумкинликини пәрәз қилиду.(Үмидвар)

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт