Assimilyatsiyige yüzlen'gen özbékistan Uyghurliri


2007.02.19
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp

yulduz-osmaniwa.jpg
Özbékistanliq naxsha cholpini yultuz osmaniwa. Beziler yultuz osmaniwaning Uyghur ikenlikini ilgiri süridu. image courtesy: http://www.imzadi.nl/Front/Yulduz.html

Ottura asiyadiki qazaqistan, qirghizistan, özbékistan, tajikistan we türkmenistan jumhuriyetliride xéli köp sanda Uyghurlar yashaydu. Gerche, ottura asiya hökümetliri Uyghurlarning sani heqqide türlük kemeytilgen resmiy melumatlarni élan qilghan bolsimu, biraq Uyghur ziyaliyliri bularni qobul qilghini yoq.

Ottura asiya jumhuriyetliridiki Uyghurlarning tarqilish ehwali her türlük bolup, bügünki künde peqet qazaqistan jumhuriyitidila Uyghurlar resmiy bir milliy medeniyet topluqi supitide öz bashlan'ghuch, ottura mektep ma'aripi, tiyatir sen'iti, neshiriyat-axbaratchiliq en'enisi hem bashqilarni saqlighan we rawajlandurghan halda mewjut bolup turmaqta. Uningdin qalsa qirghizistandiki Uyghurlar öz tili we medeniyitini xéli yaxshi saqlighan bolsimu, lékin bu jumhuriyette Uyghur tilidiki mektepler bolmasliqi tüpeylidin mutleq köp sandiki Uyghurlar bashlan'ghuch, ottura we aliy mektep terbiyisini rus tilida, qismenliri qirghiz tilida élishqa mejbur bolghan.

Türkmenistan bilen tajikistandiki Uyghurlarning ehwali bashqiche bolup, bu ikki jumhuriyettiki Uyghurlar san jehettin eng az hésablinidu. Undaqta özbékistandiki Uyghurlarning ehwali qandaq? u yerde Uyghurlarning qandaq mesililiri mewjut?

Bu so'allargha tashkentlik analizchi eziz kamilopning "o'azis" zhurnilida élan qilghan "Uyghurlarning mesilisi mewjutmu ?" mawzuluq maqalisi jawab béridu.

Eziz kamilop aldi bilen ottura asiya jumhuriyetliridiki Uyghurlarda sowét ittipaqining yimirilishi bilen ottura asiyada dölet chégriliri shekillen'gendin kéyin, özliri jaylashqan dölet teweliki boyiche bir-biridin perqliq tereplerning shekillinishke bashlighanliqini otturigha qoyidu.

Özbékistanda zadi qanchilik Uyghur bar?

Eziz kamilopning pikirlirige tayan'ghanda, özbékistandiki Uyghurlarning sani mesilisi sabiq sowét ittipaqi dewridin étibaren murekkep mesile bolup, ezeldinla hökümet éniq sanliq melumat bermigen. Uyghurlarning mutleq köp qisimi 19-esirning ikkinchi yérimida qeshqer bilen tutishidighan perghane wadisigha kélip yerleshken bolup, 30-yillarda enjanda Uyghur tiyatiri bolghan, tashkentte qerellik zhurnallar, köp miqdarda kitablar we derslik matériyalliri neshir qilin'ghan hemde Uyghur baliliri üchün mektepler tesis qilin'ghan, ottura asiya uniwérsitéti Uyghur tili mutexessislirini terbiyiligen.

Aptorning éytishiche, ötken esirning 50 –yillirida özbékistanda 500 ming Uyghur yashighan bolup, özbékistan deslepte Uyghur medeniyitining merkizi bolghan bolsa, kéyinche bu merkez almutigha köchürülgen. Biraq, sowét hökümitining istatistikisida özbékistandiki Uyghurlar 1959-yili aran 19 ming dep élan qilin'ghan bolsa, özbékistan hökümiti yéqinqi waqitlarda bu jumhuriyette 35 ming Uyghur barliqidin melumat berdi.

Shunchiwala köp Uyghur nege ketti?

Özbékistandiki Uyghurlarning zadi qanchilik ikenlikini bilish tes. Biraq, qazaq alimi choqan welixanop, 19-esirning 50-yillirida perghane wadisida 300 mingdin artuq Uyghur (qeshqeriyilik) barliqidin melumat bergen bolsa, bu sanning dawamliq köpiyishi tebi'iy, Uyghur siyasiyoni abdulla rozibaqiyéw 20-esrining 20-yillirda türkistan aptonom jumhuriyitide 700 ming etrapida Uyghur barliqidin melumat bergen bolup, ularning köp qisimi özbékistanda idi. Undaqta shunchiwala köp Uyghur bügünki künde nege ketti?

Özbékistan mutexessisi eziz kamilop buni ikki sewebtin chüshenduridu. Birinchi seweb Uyghurlarning özbéklerge özlikidin assimilyatsiye bolup kétishi bilen munasiwetlik bolup, buningda Uyghurlar bilen özbéklerning medeniyet, til jehettiki alahide yéqinliqi muhim rol oynighan. Ikkinchidin bu hökümetning ahalilarni birleshtürüsh siyasiti bilen munasiwetlik bolup, türkiy milletlerning mesilen, Uyghur, qazaq we bashqilarning köpligen wekilliri mejburi türde özbék dep yézilip ketken.

Özbékistandiki Uyghur medeniyet merkizi néme qilidu?

Eziz kamilopning yézishiche, özbékistanda Uyghur medeniyet merkizi pa'aliyet élip barmaqta, bu jemiyet özbékistan jumhuriyetlik xelq'araliq medeniyet merkizi dep atalghan organ'gha tewe bolup, mezkur organning tewelikide bashqa milletlerning medeniyet merkezlirimu ish élip baridu. Bu organning raziliqi bilen Uyghurlar peqet medeniyet pa'aliyetlirinila élip baralaydu.

Bügünki künde jumhuriyetlik Uyghur medeniyet merkizi tashkent, enjan sheherliride öz tarmaqlirini qurghan bolup, ularning wezipisi peqet her qaysi jaylirida Uyghur sen'et pa'aliyetliri uyushturush, Uyghur tili sinipliri échip, balilargha öz ana tili ögitish, Uyghur ziyaliyliri, edibliri we sen'etkarlirining pa'aliyetlirini ötküzüsh hem bashqilardin ibaret.

Uyghurlarning pa'aliyetliride siyasiy tüs élishqa ruxset yoq

Eziz kamilop ependining yézishiche, özbékistan Uyghurlirining pa'aliyetliride siyasiy tüs élishqa ruxset yoq, Uyghur medeniyet merkizi siyasiwiylashqan teshkilat emes bolsimu, lékin uning pa'aliyetliri qattiq közitilidu. Shu sewebtin Uyghur medeniyet merkizi 90-yillarning axirilirida Uyghurlarning merkiziy asiyadiki xelq'araliq birleshmisini qurush ishini qolliyalmighan. Özbékistan hökümiti melum sewebler tüpeylidin, béyjingning naraziliqini qozghimasliq üchün sherqiy türkistan mesilisining özbékistandiki her qadaq metbu'atta körülishini chekligen

Uyghurlar qandaq teqdirge duch kelmekte?

Aptor eziz kamilop öz maqaliside keskin halda "nöwettiki mezgilde özbékistandiki Uyghurlar üchün eng jiddiy mesile assimilyatsiye bolup kétishtin ibaret, Uyghurlar bilen özbékler arisida til, medeniyet alaqiliri, omumen ortaq tarixiy menbedashliq munasiwiti bar, 35 ming nopusluq bu xelqning 25 milyonluq xelq ichide öz tili, örp-adetliri we bashqilirini saqlap qélishi tolimu murekkep" dep yézish bilen özbékistandiki bu xil murekkep weziyet tüpeylidin Uyghur ahalilirining belki, yene 20-30 yillar ichide mewjut bolmay qélishi mumkinlikini perez qilidu.(Ümidwar)

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet