Мутәхәссисләр: хитай компартийиси хәвпни даналиқ билән бир тәрәп қилалмайду


2005-10-17
Share

1989-Йили 30 майда кишиләр тйәнәнмен мәйданидики "әркинлик илаһи" алдида. Тйәнәнмин вәқәси йүз бәргәндә, америкиниң хитайдики әлчиханиси хитай дөләт мудапиә министирлиқиға телефон қилип, зади немә боливатқанлиқи соримақчи болғанда һечким уларниң телефонини алмиған.

Америкидики даңлиқ тәтқиқат орунлиридин болған америка кархана тәтқиқат мәркизи, дөләтлик истратегийә тәтқиқат мәркизи вә мирас фонди җәмийити бирликтә өткән айниң ахири пәнсилвийния штатида, хитай вә хитай азадлиқ армийиси һәққидә муһакимә йиғини уюштурған. Йиғинда бу саһәдә тәтқиқат елип бериватқан 50 тин артуқ мутәхәссис өз тәтқиқатлирини оттуриға қойған иди.

Йиғинда елан қилинған мақалиләр топлинип, әмдила китаб қилип түзүп чиқилди. Бу китабниң исми " җиддий вәзийәт астидики хитай дөләт бихәтәрлик қарарлири" болуп, уни мирас фонди җәмийитиниң тәтқиқатчиси ләрий вортзил вә америка истратегийә тәтқиқат мәркизиниң дөләт бихәтәрлик ишлири профессори андиро сикубел бирликтә түзгән.

Өткән җүмә күни китабни елан қилиш мунасивити билән мирас фонди җәмийитидә өткүзүлгән йиғинда, китабни түзгүчиләрниң бири ләррий вортзил, китабтики муһакимә мақалилириниң тйәнәнмин вәқәси, сарс кесли, үч қетимлиқ ирақ уруши, хитайниң югуславийидики әлчиханисиниң партлаш вәқәси, америка- хитай айропиланлириниң соқулуш һадисиси қатарлиқ җиддий әһваллар астидики хитайниң бихәтәрлик қарарлирини чиқириш җәрянини өз ичигә алидиғанлиқини билдүрди.

Хитайниң инкасидики пассиплиқ

Ләррий виритзилниң қаришичә, хитайда һәр қетим мана мушуниңға охшаш чоң вәқәләр йүз бәргәндә, хитай компартийисиниң ичидә пикир ихтилаби болуп, улар вәқәгә вақтида инкас қайтуралмайду. Даим паләч һаләтни шәкилләндүрүп, хәвплик вәзийәтләрни кәлтүрүп чиқириду. У бу һәқтә мундақ дәйду:

"Һелиму исимдә, тйәнәнмин вәқәси йүз бәргәндә, америкиниң хитайдики әлчиханиси хитай дөләт мудапиә министирлиқиға телефон қилип, зади немә боливатқанлиқи, америка тәрәпниң бир қисим америклиқларни дөлитигә қайтурушни ойлишиватқанлиқини ейтмақчи болғинида, һечким уларниң телефонини алмиған. 2001 - Йили америкиниң чарлиғучи айропилани хитайниң көрәшчи айропилани билән соқулғанда, һәмдә америка уқушмаслиқтин хитайниң югуславийидики әлчиханисини партлатқанда, хитай, америкиниң телефонини алмиған. Хитайниң бу хил паләч қилмиши, хәвп вә муқимжлиқни елип келиду".

Охшашлиқ вә пәрқ

Сиясий муқимлиқни қоғлишип, учурларни контрол қилиш, хитай компартийиси үчүн интайин муһим. Шуңа хитай компартийисиниң һәр дәриҗә вәкиллири мәсилини һәл қилидиған һалқилиқ учурларни ташқи дунядин йошуруп, уни бурмилап, инкар қилипла қалмастин, өз ичидиму охшашла шундақ қилиду

Ләррий виритзилниң көрситишичә, хитай компартийисиниң туюқсиз йүз бәргән хәвпләрни бир тәрәп қилиш усули һазирғичә бир мәсилә икән. Шуңа у хитайниң хәвпләрни даналиқ бир тәрәп қилалайдиғанлиқиға үмид бағлимайдикән.

Униң билдүрүшичә, һөкүмәтниң қарар чиқиришта қийин вәзийәткә дүч келиши пәқәт хитайдила әмәс, ғәрб әллиридиму көрилидикән. Әмма хитай вә ғәрб әллириниң қарар чиқириш җәряни зор пәрқлинидикән:

"Хитайниң ғәрб әллири билән болған әң чоң пәрқи, хәлқниң муназирә қилиш һоқуқи йоқлиқида, очуқ - ашкара муназирә қилиш пурситиниң йоқлиқида. Америка, гирманийә вә яврупада әгәр сиз бирәр мәсилигә нарази болсиңиз, һөкүмәтни тәнқид қилалайсиз. Бу пуқралар үчүн интайин һәқлиқ бир иш. Әмма хитайда болса ундақ әмәс. Кишиләр болупму сиясий мәсилиләрдә һөкүмәт билән тоқунушуп қалса, хитай компартийисиниң бир тәрәп қилиш усули, яки сизни түрмигә ташлайду, яки сиз җениңиздин айрилисиз".

Алдинқи иш - һакимийәтни сақлап қилиш

Америка дөләтлик истратегийә тәтқиқат мәркизи дөләт бихәтәрлик ишлири тәтқиқати билән шуғуллиниватқан, китабниң йәнә бир түзгүчиси профессор андиро сикубелниң билдүрүшичә, һазир хитайда кишиләр маркисизмға қәтий етиқад қилмайдиған болуп, хитай компартийә һакимийитиниң қануний орниму барғансири кишиләрни гуманландурмақта. У бундақ әһвал астида, хитай компартийисиниң икки тәрәптин өзиниң һакимийитини терәп туриватқанлиқини көрсәтти:

"Бир тәрәптин вәтәнпәрвәрликни тәрғип қилиш, йәнә бир тәрәптин иқтисадий тәрәққиятқа тайиниш. Хитайниң иқтисади өткәнки нәччә он йилниң ичидә шиддәт билән тез тәрәққий қилди. Хитай рәһбәрлири бундақ иқтисадий тәрәққият сүритини амалниң баричә сақлап қелишқа тиришиватиду. Интайин рошәнки, иқтисадқа тайинип, пуқраларниң майиллиқини сетивелиш, хитай компартийә рәһбәрлириниң һазирқи әң муһим иши" .

Хитайниң ғәрб әллири билән болған әң чоң пәрқи, хәлқниң муназирә қилиш һоқуқи йоқлиқида, очуқ - ашкара муназирә қилиш пурситиниң йоқлиқида..... Кишиләр болупму сиясий мәсилиләрдә һөкүмәт билән тоқунушуп қалса, хитай компартийисиниң бир тәрәп қилиш усули, яки сизни түрмигә ташлайду, яки сиз җениңиздин айрилисиз.

Униң қаришичә, хитай компартийиси мөлчәрлигили болидиған хәвпләргә инкас қайтуриватқан болсиму, бирақ уни бир тәрәп қилиши мукәммәл әмәс. Үнүми интайин төвән икән. Һалбуки мөлчәрлигили болмайдиған хәвпләрни бир тәрәп қилишта, хитайни иқтидарсиз дейишкә болидикән.

Сиясий муқимлиқниң хитайдики орни

Мәзкур китабқа киргүзүлгән " 2002 - 2003 йилидики сарис: хәвпни идарә қилиш һәққидики мулаһизиләр" дигән мақалиниң аптори сузин пускаму йиғинда сөз қилип, сарис кесили 2002 - йилиниң ахири партлиған болсиму, әмма хитай юқири дәриҗилик әмәлдарлириниң пәқәт 2003 - йили 4 - айда, хәлқара җәмийәтниң бесими билән кесәллик әһвалини иқрар қилғанлиқини билдүрди. У хитай компартийисиниң һакимийитини сақлаш үчүн, учурни контрол қилип, хәлқниң сағламлиқи билән һесаблашмиғанлиқини көрситип мундақ деди:

"Сиясий муқимлиқни қоғлишип, учурларни контрол қилиш, хитай компартийиси үчүн интайин муһим. Шуңа хитай компартийисиниң һәр дәриҗә вәкиллири мәсилини һәл қилидиған һалқилиқ учурларни ташқи дунядин йошуруп, уни бурмилап, инкар қилипла қалмастин, өз ичидиму охшашла шундақ қилиду".

Профессор андиро сикобилниң қаришичә, йеқинқи йиллардин буян , хитайда пуқралар барғансири әркинлик тәләп қиливатқан болуп, бу әһвал давамлишивәрсә, хитай компартийисиниң хәлққә болған контроллиқи аҗизлишип, ахири хитайда демократийиниң әмәлгә ешишиға йол ечиши мумкин икән. (Арзу)

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт