Қазақлар өз дөлитигә көчүш арқилиқ миллий кимликини сақлап қалмақчи


2008.03.26

Қазақистан президенти нурсултан нәзәрбайев 1991 - йили қазақистан мустәқил болғандин кейин, чәтәлләрдики қазақларниң өз тарихи вәтини қазақистанға көчүп келип йәрлишишини тәшәббус қилидиған бир параванлиқ сиясити чиқарған болуп, таки һазирғичә моңғулийә, өзбекистан, хитай, русийә, түркийә, қирғизистан вә башқа әлләрдики қазақларниң өз тарихий вәтинигә қайтип маканлишиши тохтап қалмиған. Шуниң билән бир вақитта йәнә дуня қазақлири қурултийи дәп аталған бир орган қуруп, даим пүтүн дунядики қазақларниң вәкиллири йиғип қурултай чақирип, чәтәлләрдики қазақларниң түрлүк мәсилилирини музакирә қилишни давамлаштурған.

"Оралман сиясити" пәқәт чәтәл қазақлириғила қаритилған

Алмутадики қазақистан миллий педагогика университетиниң дотсенти руслан арзийев әпәнди қазақистанниң "оралман сиясити" һәққидә чүшәнчә берип, оралман дегән сөзниң көчмән дегән мәнини билдүридиғанлиқи, пәқәт чәтәлләрдики қазақларниңла бу салаһийәткә игә болуп, өз ана вәтинигә келип йәрлишиш мумкинчилики болидиғанлиқини чүшәндүрди.

Руслан арзийевниң қаришичә, назарбайевниң қазақларни көчүрүп келиштики мәқсити қазақистанниң земининиң чоңлуқи, қазақларниң аһалисиниң азлиқи сәвәбидин, қазақларни көпәйтиштин ибарәт.

Уйғур елидин көчкән қазақлар аз нисбәтни игилигән

Пәрғанә агентлиқиниң қазақларниң қазақистанға көчүп келиш мәсилиси һәққидә елан қилған бир парчә мақалисидә көрситилишичә, 1991 - йилидин 2005 - йилиғичә, 433 миңдин артуқ адәм йәни 110 миңдин артуқ аилә қазақистанға көчүп келип йәрләшкән болуп, бу санниң %59 ни өзбекистандин кәлгән қазақлар, %17.6 Ни, моңғулийидин %9.2, түркмәнистандин кәлгән қазақлар тәшкил қилған.

Гәрчә, уйғур ели билән русийә чәтәлләрдики қазақлар әң көп олтурақлашқан җайлар болсиму, лекин, бу йәрдин көчүш нисбити анчә юқири болмиған.

Уйғур елидин қазақистанға көчүп кәлгән қазақлар %4.2 Ни тәшкил қилған. Түркийидики шәрқий түркистан көчмәнләр дәрникиниң мәсули, қазақ тәтқиқатчи ақмәт туркоз әпәнди немә үчүн уйғур елидин қазақларниң көчүш нисбитиниң аз болғанлиқини чүшәндүрүп, қазақистан билән хитай арисида бу мәсилә һәққидә узундин буян сөзлишишләр болсиму, бирақ хитай тәрәп қазақларниң көчүшигә йетәрлик дәриҗидә ярдәм асанлиқ яритип бәрмигәнликини билдүрди.

Қош тиллиқ маарипи қазақларниң көчүш арзусини техиму ашурди

Әхмәт түркоз әпәндиниң ейтишичә, уйғур елида йүргүзүлүватқан қош тиллиқ сиясәт әлвәттә, қазақларғиму қаритилған болуп, или, тарбағатай, вә алтай һәм башқа җайлардики қазақларниң маарипиму хитайчилаштурулуш, қазақлар өз тилини вә мәдәнийитини йоқитиш хәвипигә дуч кәлмәктә, бундақ әһвал астида уларниң өз миллий кимликини сақлап қелиш үчүн тарихий ана вәтини қазақистанға көчүш истики техиму ашқан. Доктор руслан арзийев бу һәқтә қазақистан мәтбуатлиридиму шундақ инкасларниң болуватқанлиқини илгири сүрди.

Қазақистан һөкүмити чәтәл қазақлирини қазақистанға көчүрүп келиш сияситини муһим истратегийилик пилан дәп һесаблиған болуп, бу арқилиқ земини кәң қазақистанда қазақларниң нопусини ашурушни мәқсәт қилған. Чүнки советләр йиқилған дәсләпки чағларда қазақистандики рус, украин қатарлиқ силавиян милләтлири вә уйғур, өзбек, татар, немис һәм башқа 120 милләтниң нопуси қошулуп, %60 тин ешип, қазақлар аз санлиққа чүшүп қалған иди. Назарбайеф дуня қазақлири қурултийини чақирип, пүтүн дунядики қазақларни өз вәтинигә қайтишқа чақирған. Уйғур елидики қазақларму көпләп көчкән болуп, буларниң ичидә зиялийлар қатлимиму муһим орунни игиләйду. (Үмидвар)

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.