Gu'entanamodiki Uyghurlarning adwokati bilen söhbet

• 
  2006-05-02

• Muxbirimiz qanatning Sabin Willet ependi bilen ötküzgen söhbiti
• Download story audio

Gu'entanamoda tutup turuluwatqan mehbuslar bulupmu bu türmide tutup turuluwatqan Uyghurlar mesilisi, amérika we dunya jama'etchiliki köngül bölüp, yéqindin közitiwatqan bir mesilsige aylandi. Amérika hökümitining bu yerde tutup turuluwatqan Uyghurlarning bir qisimini hem özi düshmen jengchisi emes dep aqlap, hem ularni qoyup bermey tutup turushi, amérika we dunyada gu'entanamo türmisi heqqide nurghun talash- tartishlargha seweb bolmaqta.

Bu yilning bashlirida gu'entanamoda tutup turuluwatqan uyghulardin adil abdulhikim we ababekri qasimning mesilisini köröp chiqqan amérika fidral sotchisi rabirtson, ularning gunahizh ikenlikini tekitlep, lékin ularning qoyup bérilishi toghrisida höküm chiqirish salahiyitige ige emeslikini bildürdi.

Adil we ababekrining adwukatliri ularning qoyup bérilishi üchün amérika aliy sotigha we ottura sotqa erz sun'ghan. Aliy sot yéqinda adil we ababekrining mesilisini körüp chiqishni ret qilidi. Emma ularning soti 8‏- may küni ottura sotta körülidu.

Gu'entanamoda tutup turuluwatqan Uyghurlarning adwukatliqini üz üstige alghan Sabin Willett ependi yéqinda gu'entanamogha bérip, mezkur türmide tutup turuluwatqan Uyghurlarning bir qisimi bilen körüshüp keldi. Gu'entanamodiki uyghular künlirini qandaq ötküzüwatidu? ularning ehwali qandaq ? , ular özlirining kélechiki heqqide némilerni oylaydu?

Töwende muxbirimiz ömer qanatning adwukat Sabin Willett bilen ötküzgen söhbiti.

Qanat: Hörmetlik sabin welit ependim, siz yéqinda gu'entanamogha bérip, gu'entanamo türmiside tutup turuluwatqan, adil abdulhikim we ababekri qasim hemde sadiq exmet turkistani bilen körüshtingiz. Ularning ehwali heqqide bir'az melumat béremisiz? ular künlirini qandaq ötküzidiken?

Sabin Willett Ependi : Bizge gu'entanamo heqqide bezi melumatlarni ashkarilishimiz üchün ruxset bérilgen . Shunga men bizning ashkarilishimizgha ruxset qilin'ghan melumatlarni siz ge sözlep béreleymen. Bu melumatlar biz qanuniy jehettin wekillik qiliwatqan adil, ababekri we sadiqning ehwali heqqidiki melumatlar. Ularning hemmisi gu'entanamodiki igu'ana lagirida tutup turuluwatidu. Bu qétimqi sepirimizde biz adil ababekri we sadiq bilen uchrashqandin kéyin, ularning igu'ana lagirida köchet tékip, köktat térip, baghwenchilik qilishqa bashlighanliqini angliduq. U yerde körgen we anglighanlirimni metbu'attimu élan qildim. Biz xili uzundin béri armiyidin adil , ababekri we sadiqgha baghwenchilik ishlirini élip bérishi üchün ketmen we kürek bérilishini telep qilmaqtimiz. Lékin armiye da'iriliri bizning bu telibimizni ret qilmaqta. Emma 14‏- april küni ularni ziyaret qilghinimizda Uyghur tutqunlar küreksizmu küchet tékish we köktat térish ishlirini élip bérishqa bashlighanliqini angliduq. Ular türmide tamaq bilen birge bérilidighan pilastik ara qoshuqni kürek qilip, yene tamaq bilen birge bérilgen miwilerning uruqini, uruq qilip ishletken.

Qanat: Siz türmide ular bilen ayrim- ayrim körüshtingizmu yaki hemmsi bilen birge körüshtingizmu?

Sabin Willett Ependi : Epsuski, biz ular bilen ayrim-ayrim, iko lagiridiki yalghuz kabinitlarda körüshtuq. Yuqiridimu dep ötkinimdek, ular igo'ana lagirida turidu. Biz ötkende ularni ziyaret qilghinimizda, ular bilen igo'ana lagirida kürüshken iduq.

Qanat: Kechürisiz, gu'entanamodiki ikki lagirni, igo'ana lagiri bilen iko lagiri tilgha aldingiz, bu lagirlarning bir-biridin néme perqi bar?

Sabin Willett Ependi : Bu heqte melumat bérimen. Biz bu qétim gu'entanamogha barghinimizda, armiye da'iriliri qa'idilerni özgertip, bizning bundin kéyin igo'ana lagirigha baralmaydighanliqimizni uqturdi. Eger biz ularni igo'ana lagirida ziyaret qilghan bolsaq, ular bilen kichik bir lapas astida, yumshaq orunduqlarda olturup, ularning putliri zenjir bilen baghlanmighan ehwal astida körüshettuq.

Bu qétim undaq bolmidi. Men adil bilen qandaq körüshkenlikimizni sözlep birey. Buningdin bu qétimqi körüshüshning qandaq nachar ehwal astida élip bérilghanliqini mölcherliyeleysiz.

Armiye da'iriliri adilni biz bilen köröshtürüsh üchün ettigen sa'et 6 din 45 minot ötkende uning putigha kishen, qoligha taqaq salghan halda, uni iko lagirigha élip kélip, bir lapas yénidiki bir qepezge solap qoyghan . Adil 2 sa'et yeni biz uning bilen körüshüsh üchün uyerge kelgen'ge qeder qepezde solaqliq turghan. Biz yétip kelgendin kéyin, putidiki kishen we qolidiki taqaq ilindi we bizning adil bilen ikki sa'et körüshüshimizge ruxset qilindi. Ikki sa'et söhbettin kéyin bizning iko lagiridin ayrilishimiz telep qilindi we adil yene qepezge solandi ‏-de, yene ikki sa'et solaqliq turdi. Biz chüshtin kéyin bir yérimda adil bilen körüshüsh üchün qaytip kelduq. Yene shu kichikkine lapas astida sa'et 4 yirimgiche uning bilen söhbetleshtuq. Söhbet axirlashqanda bir iko lagiridin ayrildoq, gundipaylar uni sa'et 7 de igo'ana lagirigha élip ketkiche adil yene shu qepezde sulaqliq turdi. Démek, biz adil bilen jem'iy besh sa'et körüshtuq. U biz bilen besh sa'et körüshüsh üchün put qoli zenjirlen'gen halda 6 sa'etke yéqin waqt ötküzdi. Xulasilap éytqanda, adwukatlarning gu'entanamodiki mehbuslar bilen kürüshüsh shara'iti barghansiri nacharlashmaqta.

Qanat: Bu sözliringizdin igo'ana lagiridiki shara'itning iko lagiridin xélila yaxshi ikenliki melum boldi. Igo'ana lagiridiki Uyghur mehbuslarning kitab , gézit oqushigha ruxset qilinamdu?

Sabin Willett Ependi : Yaq, kitab we gézit oqushigha ruxset qilinmaydu. Ularning peqet qor'an oqushighila ruxset qilinidu. Türmidiki herbiy da'iriler ularning en'glizche öginish kitablirini oqushighimu ruxset bermigen. Emma ular türme da'irilirining tosqunluq qilishigha qarimay en'glizche dersini bashliwetken. Ular, türmide yétiwatqan fransuzche, en'glizche we erepche bilidighan yene bir mehbustin herkün en'glizche ders alidiken. Ular asta-asta türmide en'glizche öginishke bashlighan.

Qanat: Démek igo'ana lagiridiki mehbuslar bir - biri bilen alaqilishalaydiken?

Sabin Willett Ependi : Shundaq igo'ana lagirida 9 kishi bar. Ular bir yerde, birge turidu.

Qanat: Siz yaniwar iyida adil we ababekri bilen körüshken idingiz? bu qétimqi uchrushushta ularning ruhiy haliti qandaq idi?

Sabin Willett Ependi : Bu su'alni sorighanliqingiz yaxshi boldi. Hem adil hem ababekri hemde sadiqning ruhiy halitidin, ularning barghansiri ümidsizliniwatqanliqi körünüp turidu. Ular nahayiti jasaretlik kishiler, lékin biz ularning qéshigha her qétim quruq qol bériwatimiz. Yeni ulargha yaxshi xewer élip baralmaywatimiz. Shunga ular künséri özlirining kilechikidin ümidsizlenmekte. Ular bir yil awal, herbiy sot ulargha gunahsi'iz ikenlikini bildürgende nahayiti ümidlen'gen. Undin kéyin adwukatlar ular bilen uchrushup mesilini sotqa élip barghanda ular téximu ümidlen'gen idi. Lékin ishlar ular kütkendek bolmidi. Bu qétimqi uchrushushta bolupmu ababekrining ruhiy chüshkünliki nahayiti éghir idi. Chünki biz ababekrige dadisining ölüm xewirini yetküzduq.

Qanat: Démek, nechche yildin béri sewebsiz tutup turuluwatqanliqi, ularning ruhiy halitige jiddiy tesir qilmaqta shundaqmu ?

Sabin Willett Ependi : Elwette, ular bilen körüshkinngizde bu ehwalni nahayiti ochuq körgili bolidu. Ularning bundaq bir ehwalda bolushi teb'iy. Türmide yatqan her qandaq bir kishi qanche yilgha höküm qilin'ghanliqini, qachan türmidin chiqidighanliqini bilidu. Lékin bular qachan'ghiche türmide yatidighanliqini, türmidin chiqish éhtimalliqining bar ‏- yoqliqini bilmeydu. Bu ehwal kishilerning ruhiy halitige nahayiti selbiy tesir yetküzidu.

Qanat: Sekkizinchi may küni ottura sot adil we ababekrining délosini köridu. Bu heqte bir'az melumat biremsiz?

Sabin Willett Ependi : Shundaq 8‏-may küni washin'gtonda ottura sot adil we ababekrining mesilisini köridu. Biz nahayiti ümidwarliq bilen ottura sotning , fidral sotning ular heqqidiki qararini bikar qilidighanliqini kütiwatimiz.

Qanat: Bergen melumatingiz üchün köp rehmet sebin welit ependim.