Qazaqistan: junggo ili - értish deryalirining süyini qalaymiqan ishletmekte


2006-07-17
Share

Balqash kölining sun'iy hemradin tartilghan körünüshi. NASA Resimi.

Qazaqistan muhit qoghdighuchiliri, Uyghur aptonom rayonidin éqip ötidighan we qazaqistanning balqash, zaysan köllirige quyulidighan we rayondiki su sighimi eng chongderyalar hésablinidighan ili, értish deryasining süyini pilansiz ishlitish, qazaqistanning muhit we su bixeterlikige tehdit séliwatqanliqini agahlandurmaqta.

Rayonda Uyghur bölgünchi küchlirige qarshi küresh qiliwatqanliqini jakarlighan béyjing hökümiti 1990 - yillardin bashlap Uyghur aptonom rayonida néfit we teb'iy gaz qézishni kücheytishke bashlighan we "gherbni échish" siyasiti, dep atalghan bu istiratégiye yüz minglighan köchmenlerning Uyghur aptonom rayonigha kélip olturaqlishishini asanlashtürghan bolsimu, lékin bu rayonda su mesilisini éghirlashtürmaqta idi.

Ili, értish sulirining tartilip kétishi qazaqistan üchün jiddiy mesile bolup qaldi

Xitayning Uyghur aptonom rayonida néfit igiliki üchün sugha éhtiyaj boluwatqanliqini tekitligen qazaqistandiki muhit qoghdighuchilar, ili we értish deryasi süyining tartilip kétishini tizlitiwatqan sewebler béyjingning ili we értish deryalirini néfit sana'iti üchün ishlitiwatqanliqidur, dep qarashmaqta.

Qazaqistan tebi'et herikiti teshkilatining bashliqi méls élyusizowning eskertishiche, junggoning ili we értish deryaliridiki su istimali qazaq muhitlchilirini endishige salghan. "Xitaylar bu rayonda su - insha'ati we sana'iti berpa qiliwatidu, buning bilen nopus köpeymekte," dep tekitligen ilyusizow, "bu ili we értish deryalirining xitaydin ötidighan qisimida téximu köp su ishlitilmekchi, dégenliktur. Ili, értish sulirining tartilip kétishi qazaqistan üchün jiddiy mesile bolup qaldi " deydu.

Ili deryasi ottura asiya boyiche 2 - chong köl hésablinidighan balqash kölini 80 % su bilen teminleydighan muhim su menbesi . Méls ilyusizowning erkin yawropa radi'osigha eskertishiche, "xitay ili we értish deryasining süyini normidin köp ishletkenliktin balqash köli aral kölige oxshash aqiwetke duch kélishi mumkin." Qazaqistanda yashaydighan Uyghur gé'ologiye mutexessisi abliz abdullayéw, ili we értish deryasining mesilisini qazaqistan - junggo birleshme komisiyisining yighinlirida her yili qazaqistan otturigha qoyup kéliwatqanliqini bildürdi.

Éghir aqiwet

Qazaqistan parlaménti muhit we ékologiye komitétidiki mirzageldi kamél, ili deryasining mesilisini aral kölining tragidiyilik teqdiri bilen sélishtürmaqta. Qazaqistan da'irilirini bu mesilige diqqet qilmaywatidu, dep tenqidligen mirzageldi kémal, "eger ili deryasining süyi kémiyip ketse, balqash köli hawzisining muhitigha éghir tesir yetküzidu we bu jaydiki xelqler éghir ehwalda qélishi mumkin," deydu. U, yene 50 yildin kéyin balqashning weziyiti özbékistandiki aral kölining ehwalidinmu éghir weziyetke chüshüp qalidighanliqini bildürmekte.

Értish deryasining altay taghliridin bashlinidighan yuqiri éqimi qara'értish, dep atilidu. Zaysan kölige quyulidighan bu derya rusiyining omisk shehiridin ötidighan we ob deryasi bilen qoshulup shimaliy muz okyan'ghiche baridighan rayondiki birdin - bir tashqi deryadur. Lékin junggo terep rayondiki néfit sana'étining éhtiyaji üchün értish we ili deryasining süyidin téximu köp paydilinishni pilanlimaqta. Kengliki 22 métir uzunluqi 300 kilométir kélidighan we értish deryasining yuqiri éqimidin jungghar oymanliqining ottura qisimighiche sozulidighan qarimay qanili buning tipik misalidur.

Uyghur aptonom rayoni su ishlar nazaritidiki mutexessislerning eskertishiche, qaramay qanili qaramay, ürümchilerni su bilen teminlesh we axirqi menzilini turpan'ghiche yetküzüsh pilanlan'ghan. Lékin méls élyusizowning agahlandurushiche, "eger junggo ili we értish deryalirining 15 % süyini élip ketse, balqash köli 2 - aral kölige aylinip qélishi mumkinchiliki chongiyidiken. U, "bu weziyet ékologiyilik musapirlarni peyda qilishi mumkin," dep agahlandurmaqta.

Ili deryasi we balqash köli qazaqistanning su insha'at séstimisi, éléktir istansisi we yéza igilikini su bilen teminleydighan muhim su menbesi hésablinidu. Qazaqistan muhit qoghdighuchilirining ili we értish deryasi heqqidiki endishilirini rusiyilik muhit qoghdighuchilar qollimaqta.

Xitay qara értishning süyini nishanliq halda su insha'at üchün ishletmekte

Rusiye ékologiye siyasiti merkizining re'isi alékséy yablokow, rusiyilik muhit qoghdighuchilar we rusiye da'iriliri értish deryasidiki osal weziyetke uzundin béri diqqet qiliwatqanliqini bildürgen. U, "xitay qara értishning süyini nishanliq halda su insha'at üchün ishletmekte" deydu. Lékin béyjing hökümiti ili we értish deryasining süyini ishlitishte muhit mesilisige ehmiyet bériwatqanliqini eskertip kelmekte.

Uyghur aptonom rayoni bu yilning bashliri értish deryasida béliq tutushni toxtitish belgilimisi chiqarghan. Shinxu'a axbarat agéntliqi bu yil 5 - aydiki bir xewiride, ili deryasigha 20 tonna béliq qoyup bérilgenliki we Uyghur aptonom rayoni da'irilirining ili, értish deryalirida orman qoghdashni kücheytish we tupraqning ériziyon'gha uchrishidin saqlinishni kücheytkenliki ilgiri sürülgen. Lékin qazaqistanning xitayda turghan sabiq bash elchisi murat ewizowning eskertishiche, bu mesile xitaygha oxshash chong bir döletke munasiwetlik mesile bolghanliqtin asan hel qilghili bolidighan mesile emes. "Bu ish nahayiti jiddiy mesile," dep tekitligen awizow, " bu qétim otturigha qoyuliwatqan yéngi mesile emes. Bu ish xitaygha oxshash chong bir döletke munasiwetlik mesile bolghanliqtin uni asan hel qilghili bolidighan mesile emes" deydu. Xitay hazirghiche b d t ning chégra halqighan derya - éqinlirini we xelq'ara köllerni qoghdash ehdinamisigha imza qoymighan. Muhit asrighuchilar bolsa ili we értish mesiliside xelq'ara jem'iyet béyjinggha bésim ishlitishi kérek, dep qarimaqta. (Erkin)

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet