Kanadadiki bir türkiyilik oqughuchi magistirliq déssirtatsiyesige sherqiy türkistan témisini tallidi(1)

• Ixtiyari muxbirimiz exmet tursunning bu heqtiki melumati
• Download story audio

Kanadadiki karlton uniwérsitétning siyaset penliri kespide magistirliqta oquwatqan burhan chélik magistirliq déssirtatsiyisige "xitay hökümitining sherqiy türkistandiki Uyghurlargha qarita yürgüzüwatqan assimilyatsiye siyasetliri "dégen témini tallidi.

2001 Yili kanadagha kélip yerleshken we buningdin ilgiri türkiyidiki qiriq qel'e uniwérsitining siyaset penliri oqutquchisi bolghan burhan chélik, türkiyide magistirliq we doktorluq oqushlirini püttürgen bolsimu, lékin kanadagha kelgendin kéyin ishni qaytidin magistirliq oqushidin bashlash qararigha kelgen. U bultur yil béshidin bashlap, "xitay hökümitining sherqiy türkistandiki Uyghurlargha qaratqan assimilyatsiye siyasetliri" dégen téma ustide ishleshke kirishken bolup, u bu déssirtatsiyesini bu yil may aylirida tamamlashni planlimaqta.

Burhan chélikning bildürüshige qarighanda, uning bu oqush püttürüsh maqalisi hazirghiche gherb dunyasida yézilghan, xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan siyasetliri heqqide eng inchike détallarghiche tetqiqat élip bérilghan we xitay siyasitining esli mahiyiti sistémiliq yorutup bérilgen mukemmel eser bolup qalidiken.

Burhan chélik kanadagha kelgendin kéyin bu yerdiki Uyghurlar bilen tonushqan we bu jeryanda bu Uyghurlarning köplirining xitaydiki a'ile ezaliri bilen yenila jem bolalmighanliqimni, xitay hökümitining bu Uyghurlarning a'ile ezalirini görü hésabida tutup turiwatqanlighini we ularning herxil tosalghularni chiqiriwatqanlighini körüp yetken. Buning bilen u Uyghurlarning hazirqi ehwaligha béghishlan'ghan bu témini tallighan.

Uyghurlargha qizziqishidiki seweb

Biz burhan chélik bilen söhbet élip barghinimizda u nime üchün kanadagha kelgendin kéyin Uyghurlar mesilisige qiziqqanliqi we maqalisidiki mezmunlar heqqide toxtilip, mundaq dédi:

Méning magistirliq déssirtatsiyem "xitay hökümitining sherqiy türkistandiki Uyghurlargha qaratqan assimilyatsiye siyasetliri" dégen témida bolup, men bu maqalida xitay hökümitining Uyghurlarni qandaq assimilyatsiye qiliwatqanlighi, mesilen köchmen köchürüsh mesilisi, yeni xitay köchmenlirining sherqiy türkistan'gha köchüshige ilham bériliwatqanlighi we Uyghur tilining nime üchün cheklen'genligi qatarliq nurghun mesililerni ilmi usulda yorutushqa tirishtim.

Burhan chélik sherqiy türkistan mesilisige qachandin beri diqqet qilishqa bashlighanliqi heqqide toxtilip:

"Men türkiyidiki waqtimda rehmetlik eysa yüsüp aliptékinning gézit we téléwizordiki sözliridin , mejmu'elerdin sherqiy türkistan we Uyghur heqqide anglighanidim. Lékin men oz waqtida bu mesilining tégige yetmigen we rastini éytsam, buninggha sel qarighankenmen kanadagha kelgendin kéyin Uyghurlar bilen tonushtum, ularning köplirining ehwali yenila hali harap idi. Ularning a'ile ezalirining birqismi bu yerde bolsa, yérimi yenila sherqiy türkistanda parchilinip turiwatqanlighini, xitay hökümitining chet'ellerdiki Uyghurlarning a'ile ezalirining jem bolishighimu tosqunluq qiliwatqanliqini oz közüm bilen kördum. Bu ehwallardin sherqiy türkistandiki Uyghurlarning ehwalining heqiqeten éghir ikenlikini sezdim. Buning bilen Uyghurlar mesilisige qiziqtim", dédi.

Burhan chélik: ughurlar özliri heqqidiki tetqiqatlargha ehmiyet bérishi kérek

Burhan chélik sherqiy türkistan we Uyghurlar mesilisining xéli uzundin beri mewjut boliwatqan mesile bolsimu, lékin dunyada bu heqtiki tetqiqatning emdila bashlan'ghanliqini, Uyghurlarning özliri heqqidiki bu tetqiqatlargha ehmiyet bérishi kéreklikini bildürüp mundaq dédi:

"Sherqiy türkistan sitiratigiyilik jehettin intayin muhim ehmiyetke ige uning jaylashqan orni gé'opolitikiliq jehettin muhim. Lékin bu mining témamning asasi meqsiti emes, ikkinjisi sherqiy türkistan 1 milyon 800 ming kuwadirat kilométirliq keng tupraqqa ige , undin bashqa sherqiy türkistan bizning ata makanimiz. Bular men üchün peqetla sewep. Men üchün eng muhim bolghini xitayning zulumi astida ingrawatqan 8 10 milyonluq nopusqa ige Uyghurlarning ehwali. Dunya, bu oz qérindashliri teripidin yeklen'gen, oz zéminidiki bayliqlarning qurbanliri boliwatqan bu Uyghurlargha dégendek köngül bolelmidi. Her xil sewebler tüpeylidin Uyghurlarmu tibetliklerge qarighanda, tashqi dunyagha oz sadasini anglitishta anche muwapiqiyet qazinalmidi. Kéyinki waqitlarda, chet'ellerge qichip chiqiwatqan Uyghurlar bu heqte bezi pa'aliyetlerni qiliwatqan bolsimu, bular sherqiy türkistandiki Uyghurlarning hazirqi ehwaligha nisbeten yenila yéterlik emes. Shunga men kanadaliq bir türük bolush süpitim bilen, Uyghurlargha nime qilip bérelmeymen, dégen meqsette bu témini qolgha aldim. Uyghurlarmu özlirining siyasi teqdiri bilen munasiwetlik mundaq témilargha , ilmiy tetqiqatlargha ehmiyet bérishi kérek. Bu Uyghurlar mesilisini dunya jama'itige anglitishning yene bir yoli".

Burhan chélikning arzusi

Söhbet dawamida burhan chélik uzundin beri sherqiy türkistanni bir körüsh arzusi barliqini, u yerdiki ehwallarni oz közi bilen körüshni arzu qilidighanliqini bildürüp:

"Men hazirghiche sherqiy türkistan'gha barmidim. Men keshqerge bérishni oylishiwatimen. Uy yerdin ürümchigimu barimen. Nime üchün qeshqer we ürümchi? qeshqer bu esirning bashliridin bashlap, bolupmu qaraxaniylar xandanliqi dewridin bashlap ottura asiyaning medeniyet merkizi, soda merkizi we yipek yolining tügini bolghan sheher. Bu yüzidin bu sheher tarixta chong rol oynighan. Shunga men eyni tarixning izliri hazir zadi qanchilik saqlinip qaldi? türkler oz en'enilirini qanchilik qoghdiyalidi? u yerdiki insanlarning heqiqi ehwali qandaq? bularni oz küzem bilen körüshni arzu qilimen. Sherqiy türkistanning merkizi bolghan ürümchini we u yerdiki medeniyet orunlirini we mekteplerni ziyaret qilish pilanim bar", dédi.

Burhan chélik xitay hökümitining Uyghur rayunida yürgüzüwatqan konkrét assimilyatsiye siyasetliri heqqide toxtilip mundaq dédi:

"Xitay sherqiy türkistanda ma'aripqa munasiwetlik assimilyatsiye siyasiti, köchmen köchürüsh bilen munasiwetlik assimilyatsiye siyasetliri, sherqiy türkistanda meqsetlik zulum sélish yeni her xil shekilde élip bérilghan qattiq zerbe bérish heriketliri bilen munasiwetlik assimilyatsiye siyasetliri élip barmaqta. Xitay hökümiti sherqiy türkistanda meqsetlik zerbe bérish heriketliri arqiliq, toxuni olturup maymunni qorqitish taktikisini qollanmaqta. Bir a'ilide bir ademni qolgha élish arqiliq bashqilarni jim turushqa mejbur qilmaqta. Xitayning sherqiy türkistanda salametlik bilen munasiwetlik assimilyatsiye siyasetlirimu bar. Alayluq, ürümchi we ghulja sheherliri eydis késelliki keng taralghan rayonlarning biri. Bu sheherler xitay boyichila emes belki dunya boyichimu eydis késelliride aldinqi qatarda turidu. Nime üchün xitay hökümiti bu rayonda eydis késellirining aldini almastin, uning bu rayonda téximu keng yamrishigha süküt qilip turidu we Uyghurlarning hayati bilen oynishidu. Xitaylar bu yerde, Uyghur téximu köplep ölsun, biz ulardin qutulayli, bash aghriqimiz saqaysun dégen taktikini qollan'ghan, mana bu xitayning Uyghurlargha qaratqan assimilyatsiye siyasetlirining yene biri".