Kanadadiki bir türkiyilik oqughuchi magistirliq déssirtatsiyesige sherqiy türkistan témisini tallidi(2)

• Ixtiyari muxbirimiz exmet tursunning bu heqtiki melumati
• Download story audio

Biz aldinqi programmimizda "xitay hökümitining sherqi türkistandiki Uyghurlargha qarita yürgüzüwatqan assimilyatsiye siyasetliri heqqide" namliq, ilmiy eser üstide ishlewatqan burhan chélik bilen, uning nime üchün Uyghurlar mesilisige qiziqqanlighi we xitayning assimilyatsiye siyasetlirining türliri heqqide söhbet élip barghanidu. Bügün biz burhan chélik ependi bilen, uning maqalisidiki mezmunlardin, xitayning köchmen köchürüsh, Uyghur tilini cheklesh siyasiti we xitay bilen bashqa mustemlike elliri otturisidiki perqler, shundaqla xitayning 11-séntebir weqesidin kéyin Uyghurlargha qaratqan siyasetliri heqqide söhbet élip barduq.

Xitayning köchmen siyasiti we pilanliq tughut

Xitayning Uyghur rayonigha köchmen köchürüsh siyasiti bilen Uyghurlargha qaritilghan pilanliq tughut siyasitining emiliyette bir birige zich baghlinidighanlighini, buning sherqi türkistanning kelgüsige teyyarlinish ikenlikini ilgiri sürgen burhan chélik mundaq deydu:

"Xitay 50-yillardin bashlap sherqi türkistanda özgiche bolghan xitaylashturush yeni sherqi türkistanning eslidiki nopus tengpungluqini buzushtin ibaret siyaset élip bardi. Xitay shu tapta u yerde 7 milyon Uyghur, bir milyon etrapida qazaq we belgilik sanda ozbek, kirghiz we bashqa milletlerning barlighini etirap qilidu. Amma eyni waqtida sherqi türkistandiki omumi nopusning 70-80 pirsentini teshkil qilghan Uyghurlar hazir 50-hetta40 %ge chüshürüldi. Nime üchün Uyghurlarning omumi nisbiti chüshti? bu yerde Uyghurlarning sani azlighini yoq, belki u yerdiki xitay nopusi köpeydi. Xitay hökümiti sherqi türkistan'gha köchken xitay puqralirigha her xil alahide imtiyazlarni yaritip bérish hésabigha, bu yerdiki köchmenlerning sanini ashurdi. Eksinche qattiq wasitiler arqiliq, Uyghurlarning köpiyishini cheklidi".

Xitayning sherqi türkistan'gha köchmen köchürüshtiki meqsitining kelgüsidimu sherqi türkistanni oz qoldin chiqarmasliq ikenlikini bayan qilghan burhan chélik bu heqte mundaq deydu:

"Hazir sherqi türkistan xitayning hakimiyiti astida bolsimu, aptonom rayon dégen isim bilen bashqilardin az-tola perq qilidu. Buning üchün xitay kelgüside bir mesile chiqsa yaki démokratiyige ötsek, bu yerde bu rayonning kelgüsi teqdirini omumi xelqning awazigha qoyushni, yeni xelq musteqilliqni xalisa musteqilliqini béreyli, eger xitayning siyasi térritoriyisi astida qélishni xalisa aptonom dégen isimni emeldin qaldurayli dégendek oyun üchün teyarlanmaqta.. Men buni xitayning sherqi türkistan'gha köplep köchmen köchürüshning makro plani qaraymen. Bundaq bolghanda sherqi türkistanliqlar heqsiz bolghanlighi üchün emes, belki xitay dawamliq, sistémiliq köchmen kechürgenliki üchün bu zéminni xitaygha tartquzup quyush ehtimallighimu yoq emes. Uyghurlar bu xil süyiqestke alahide diqqet qilish kérek".

Uyghur tilining yoqilishi

Xitayning sherqi türkistanda Uyghur tilining mektep we bashqa organlarda qollinilishini chekligenligining sistémiliq assimilyatsiye qilish bolidighanlighini bayan qilghan chélik bu heqte toxtilip mundaq deydu:

"Eger bir ewlat yaki bir insan oz tilida ma'arip terbiysi körmise, u zaman ana tilini untuydu. Alayluq, manju milliti asasen oz tilini yoqitip, xitaylashti. Bir milletning bashqa bir milletning ana tilini chekleshning özi mustemlikichi siyasetning bir körünishidur. Mekteplerde Uyghur tilini emeldin qaldurghandin kéyin, balilar xitayche öginishke mejbur bolidu. Xitayche bilmise xizmetke kirelmeydu. Oqutquchi bolalmaydu hetta, téxnikum bolalmaydu. Xitay Uyghurlar milli kimlikini yoqatsun, ular tarixtin öchsun, axiri bu tupraq bizge qalsun dégen mentiqini chiqish qilmaqta".

Burhan chélik söhbet jeryanida yene, sherqi türkistan we tibetni mustemlike qiliwatqan xitayni bashqa kona mustemlikichi eller bilen sélishturushqa bolmaydighanlighi eskertip mundaq deydu:

Xitayni en'giliye bilen sélishtursaq en'gliyide adalet, adalet séstimsi we démokratiye bar. Xitay bolsa bulardin pütünley mehrum. Bir partiye hakimiyitidiki kommunistik tuzum bar. Kompartiye nime dése shu toghra bolup chiqidu. Ikkinchi bir toghrisi bolmaydu. En'giliyining burunqi mustemlikisi bolghan kanada we awstraliyide qarang. En'giliye bu döletlerdin kop menpe'etlerni alghan bolsimu, lékin bu yerdiki insanlargha yuquri ma'arip terbiysi berdi. Insanlarning turmush sewiyisini yuquri kötürdi. Bu döletlerde adalet séstimisini berpa qildi. Bu insanlargha höriyet ata qildi. Amma xitaychu? xitay sherqi türkistan we tibetni ishghal qilghanni az dep u yerdiki xelqlerning hoquqlirini ayaq asti qilmaqta. Hetta bu yerdiki xelqlerni ana tilliridinmu mehrum qaldurmaqta.

Térror bahanisi

Burhan chélik xitayning 11-sintebir weqesini suyi istimal qilip, tinchliq yoli bilen, heq-hoquqliri we hörlüki üchün köresh qilghan Uyghurlarni basturiwatqanlighini, Uyghurlargha qoshna bolghan döletlerning bolsa, bu jinayetke shirik boliwatqanlighini bayan qilip:

"Uyghurlar uzun zamandin beri qanuni yollar arqiliq xitaydin ayrilish, musteqil bolush we insandek yashash üchün köresh qilip keldi. Amma xitay 11-sintebir weqesini bana qilip, shan'ghey hemkarliq teshkilati, birleshken döletler teshkilati we qoshna memliketlerge bésim ishlitip, chet'ellerdiki Uyghur teshkilatliri we Uyghurlarni terrorist qilip körsitishke urundi we bu Uyghurlarni özlirige qayturushni telep qildi. Gerche xitayning birleshken döletler teshkilatidiki teshebbusliri toluq muwapiqyetlik bolmighan yeni xitay sherqi türkistan musteqilliq kürishi we musteqilliq herkiti qanunsiz we térrorluq herket dégenni qobul qilduralmighan bolsimu, amma shangxey hemkarliq teshkilatidiki döletler we pakistan'gha oxshash qoshna memliketlerge qilghan bésimlirining ünümini kordi. Bu döletlerdin nurghun bigunah Uyghurni mejburi qayturup kélpi, ulargha ölum jazasi berdi. Hetta yoruqidiki bu döletler Uyghurlarni xitaygha ötküzup bérishni, bir xil tijaret wastisigha aylanduriwaldi. Gerche xitay bu döletlerdin qayturup kelgen Uyghurlargha ölum jazasi bérish arqiliq, bashqa Uyghurlarning rohigha soghuq su sepmekchi bolghan bolsimu, bu weqeler Uyghurlarning xitay hökümitige bolghan öchmenlikini, téximu ashuriwetti. Shundaqla yene xelq'ara jem'iyetning Uyghurlargha bolghan hésdashliqini qozghidi", deydu.