Тәбиий газ вә уйғурлар түркмәнистан-хитай мунасивәтлиридә


2007-07-18
Share

Түркмәнистан президенти қурбангүл бәрдимуһәммәдоф 16-18- июл күнлири хитайда рәсмий зиярәттә болуп, хитай дөләт рәиси ху җинтав қатарлиқлар билән көрүшүп, икки дөләтниң сиясий, иқтисадий вә енергийә мунасивәтлиригә аит бир қатар мәсилиләр бойичә сөһбәт өткүзди һәмдә муһим һөҗҗәтләргә қол қойди.

17- Июл күни түркмәнистан президенти бәрдимуһәммәдоф бейҗиңдики хәлқ сарийида ху җинтавниң дағдуғилиқ күтивелишиға еришкән һәмдә икки рәһбәр сөһбәт елип барған. Ху җинтав 15 йиллиқ хитай- түркмәнистан дипломатик мунасивәтлиригә юқири баһа берип, хитайниң изчил һалда түркмәнистанниң өз дөләт әһвалиға асасән таллиған иҗтимаий түзүлмисини һөрмәт қилидиғанлиқи вә түркмәнистанниң мустәқиллиқи һәм игилик һоқуқини шуниңдәк униң муқимлиқ вә тәрәққият үчүн қиливатқан ишлирини қоллайдиғанлиқини билдүргән.

Шинхуа агентлиқиниң хәвәр қилишичә, " бизниң җуңго билән түркмәнистанниң әсирләр бойи дост болуш, узун муддәт һәмкарлишиш, өзара пайда йәткүзүш вә ортақ тәрәққи қилиш сияситимиз өзгәрмәйду" дәп тәкитлигән хитай рәиси ху җинтав .

Түркмәнистан президенти бәрдимуһәммәдоф җавабән,түркмән тәрәпниң хитайниң түркмәнистанниң мустәқиллиқи вә игилик һоқуқидин ибарәт зор мәсилиләрдики қәтий қоллишиға һәмдә түркмәнистанниң иқтисадий вә иҗтимаий тәрәққиятиға бәргән қиммәтлик ярдәмлиригә миннәтдарлиқ билдүридиғалиқини әскәрткән.

Үч хил күч вә уйғурлар

Ху җинтав сөһбәт җәрянида хитай билән түркмәнистан мунасивәтлирини раваҗландурушқа аит бәш хил тәклипни оттуриға қойған болуп, сиясий, иқтисадий, мәдәний- маарип, алақә қатарлиқ саһәләрдин башқа төтинчи тәклип сүпитидә икки тәрәпниң "үч хил күч"ләргә ортақ зәрбә бериш келишимини техиму яхши иҗра қилиш арқилиқ районниң бихәтәрлики вә тинчлиқини ортақ қоғдаш лазимлиқини тәкитлигән.

Ху җинтав сөһбәт җәрянида хитай билән түркмәнистан мунасивәтлирини раваҗландурушқа аит бәш хил тәклипни оттуриға қойған болуп, сиясий, иқтисадий, мәдәний- маарип, алақә қатарлиқ саһәләрдин башқа төтинчи тәклип сүпитидә икки тәрәпниң "үч хил күч"ләргә ортақ зәрбә бериш келишимини техиму яхши иҗра қилиш арқилиқ районниң бихәтәрлики вә тинчлиқини ортақ қоғдаш лазимлиқини тәкитлигән.

Бәрдимуһәммәдоф хуҗинтавниң тәклиплирини қоллайдиғанлиқини билдүрүш билән биргә " үч хил күчләргә ортақ зәрбә берип, икки дөләт вә районниң тинчлиқи , муқимлиқи вә тәрәққиятини капаләткә игә қилидиғанлиқини тәкитлигән.

Түркмәнистан мәркизий асия районидики сиясий вәзийити муқим дөләт болуп, өзбекистан, қирғизистан вә қазақистанларға нисбәтән алғанда, бу дөләттә миллий зиддийәт вә миллий айримичилиқи хаһишлири бир мәсилә сүпитидә мәйданға чиқмиған. Мәсилән, өзбекистан вә қирғизистанларда өзбекистан ислам һәрикити қатарлиқ тәшкилатларниң паалийити мәвҗут болуп, һакимийәткә тәһдит пәйда қилсиму, лекин түркмәнистанда бирәр милләтниң айрилип чиқип , һакимийәт қуруш мәсилиси шуниңдәк башқа диний тәшкилатларниң тәһдити мәвҗут әмәс.

Бу дөләттики мәсилә пәқәт өктичиләрниң демократик ислаһат тәлипи болуп, сабиқ президент сәпәр мурат ниязоп өктичиләргә қаттиқ зәрбә бериш вә ишикни етивелиш сиясити йүргүзгән шуниңдәк дөләттә диктаторлуқни әвҗигә чиқарған иди. Қурбангүл бәрдимуһәммәдоф һакимийәтни игилигәндә демократик ислаһат қилидиғанлиқи, мәтбуат,маарип, вә интернет қатарлиқ саһәләрдә ишикни ечиш сиясити елип баридиғанлиқини җакарлап, ғәрб дөләтлириниң қарши елишиға еришкән.

Дуня уйғур қурултийиниң бир рәһбирий хадиминиң билдүрүшичә, үч хил күчкә зәрбә бериш идийиси бейҗиңниң тәлипидин ибарәт болуп, бейҗиң рәһбәрлири уйғурларниң мустәқиллиқ һәрикәтлирини үч хил күч катигорийисигә киргүзүп, оттура асия дөләтлириниң уйғурларниң һәрикәтлиригә хитай билән бирлишип, зәрбә беришини изчил тәләп қилмақта.

2005-Йили, түркмәнистанниң сабиқ президенти сәпәр мурат ниязоф бейҗиңни зиярәт қилғанда, хитай тәрәп билән түзгән келишимгә бинаән тунҗи қетим шәрқий түркистан күчлирини хәлқара террорчилиқниң бир қисими дәп қарап, уларға хитай билән бирликтә зәрбә беришкә мақуллуқ билдүргән иди. Бу қетим бейҗиң тәрәп йәнә бир қетим йеңи президенттин вәдә еливелишқа тиришқан.

Түркмәнистандики уйғурлар

Түркмәнистанниң мари вилайитидики байрам али қатарлиқ җайларда 19-әсирниң ахирлирида или вадисидин көчүп барған 4-5 миң уйғур яшайду. Уйғурлар түркмәнистандики аз санлиқ милләтләрниң бири дәп етирап қилинған. Байрам алидики уйғурлар асасән дегүдәк өз тилини унтуған болсиму, лекин миллий кимликини сақлап кәлгән.

Бирақ, уларниң саниниң аз болғанлиқи һәм башқа сәвәбләр түпәйлидин , улар арисида худди қазақистан, қирғизистандики уйғурларға охшаш уйғур сияси дәваси билән мунасивәтлик паалийәтләр билән шуғуллиниш әһвали көрүлмигән. Бу җәһәттә ашхабад рәһбәрлири астана, бишкәк вә ташкәнт рәһбәрлиригә қариғанда хатирҗәм болса керәк.

Бейҗиңниң көзлигән арзуси енергийә

Түркмәнистан мустәқил дөләтләр һәмдостлуқидики тәбиий газ записи иккинчи орунда туридиған дөләт. Түркмән гази әзәлдин русийиниң контроллуқида болуп кәлгән. Сәпәр мурат ниязоп, русийиниң контроллуқидин қутулуш үчүн әтраптики дөләтләр билән газ дипломатийә оюни ойниған болуп, у бейҗиң сәпиридә хитайға һәр йили 30 милярд куб метир газ йәткүзидиған туруба ясаш һәм бирлишип, газ қезиш келишими имзалиған иди.

Бейҗиңму оттура асияниң енергийисини қолға кәлтүрүш үчүн һәрикәт қиливатқан болуп, ниязоп өлгәндин кейин, русийә қайтидин бу районға кирип, йеңи президент билән газ мунасивәт келишими имзалап, өзиниң райондики тәсирини көрсәтти. Бу чағда бейҗиң ашхабадниң тузгән келишимләрдин йенивелишидин әнсиригән болсиму, бирақ бәрдимуһәммәдоф бу қетим бейҗиңға келип, келишимләрни күчкә игә қилди.

Хитай дөләтлик нефит газ ширкити билән түркмәнистан тәрәп бирликтә газ ечиш һәм газ содиси қилиш һәққидә келишим имзалиди. Түркмәнистан 2009-йилидин етибарән хитайни "мәркизи асия" газ турубиси арқилиқ һәр йили 30 милярд куб метир газ билән тәминләйдиған болған.

Булардин башқа йәнә түркмәнистан вә хитай алий рәһбәрлири "хитай -түркмәнистан һәмкарлиқ мунасивәтлирини техиму мустәһкәмләш вә раваҗландуруш һәққидики бирләшмә баянат"қа қол қойған.(Үмидвар)

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт