Fransuz tetqiqatchisining Uyghurlar heqqidiki qarashliri


2007-02-15
Share

Uyghur milliy herikitining gherb siyasiy sehniside künséri muhim témilarning birige aylinishi, téximu köp mutixesislerning Uyghurlar mesilisige bolghan qiziqishini kücheyitmekte. Amérika we yawrupa elliride mexsus Uyghur tarixi we Uyghurlarning nöwettiki weziyetlirini tetqiq qilidighan alimlarning sanini köpeytmekte. Her qaysi ellerdin d u q bash shitabigha kélip uygur milliy herikitining ghayisi, kölimi we küresh istratégiyisi heqqide melumat igileshke jelip qilmaqta.

"5 – Féwral ghulja weqesi" ning 10 yilliqi munasiwiti bilen myunxénda ötküzülgen namayishqa zor qiziqish ichide ishtirak qilghan parizh uniwérsitétining Uyghurlar mesilisi tetqiqatchisi xemi ependi mexsus Uyghurlarning tarixigha hewes baghlighan bir kishi bolup, u d u q bash shitabida élip barghan ikki heptilik ziyariti jeryanida qurultay rehberliri we köpligen Uyghurlar bilen söhbetlerde boldi. Xemi ependi özining Uyghurlar we ularning tarixigha jelip qilinishqa sewep bolghan amillar heqqide toxtilip:

"Men Uyghur dégen bu milletni nahayiti kéchikip tonighanliqimdin epsuslinimen. Men Uyghurlarning tarixidin melumat igileshke bashlighan chéghimda, ötmüshte shu qeder shanliq medeniyetlerni yaratqan we ajayip seltenetlik döletlerni qurup, dunyagha uzun bir zaman tereqqiyat we medeniyetlerning böshüki bolup tonulghan bu milletning hetta öz wetinining namini atashqimu jür'et qilalmaydighan paji'elik teqdirge mehkum qilin'ghanliqini kördüm. Men Uyghur diyarini ziyaret qilish jeryanida, öz tarixini, öz iradisini ashkare sözliyeleydighan Uyghurlarni nahayiti kem uchrattim. Ular qarimaqqa tinch yashawatqandek körünsimu, köngülliri ensizchilikke chirmalghan iken" dédi.

Xemi ependi özining Uyghur wetinining jenup we shimalini kezgenlikini, özi oqighan tarixi kitablardiki Uyghurlargha a'it ulughwarliqlarning alliburun chüshke aylan'ghanliqni, bügünki Uyghurlarning ne pikir erkinliki ne étiqat erkinlikidin söz achalmaydighanliqini, xitay bésimining her bir a'ilighiche öz küchini körsitiwatqanliqini tekitlep epsuslandi.

Xemi ependining nöwettiki tetqiqat nishani Uyghurlarning diniy étiqad hem hakimiyet tarixida tesirlik orun tutqan sopizm telimatidin ibaret iken. Biz Uyghurlar tarixi heqqide belgilik chüshenchige ige bolghan bu fransiyilik tetqiqatchidin, néme üchün Uyghurlarning sopizm tarixigha bu qeder diqqet bériwatqanliqini sorighinimizda, u özi igiligen melumatlirini sherhilep mundaq izahat berdi:

"Uyghurlarning eng axirqi qudretlik hakimiyitining yimirilishige sopizm sewepchi bolghan iken. Aq taghliqlar we qara taghliqlar majrasini sopizm keltürüp chiqarghan iken. 17 – Esirge kelgende, merkizi asiyada yenila küchlük dölet sanalghan se'idiye sultanliqini appaq ghoja bashchiliqidiki sopilarning hoquq talishish kürishi yoqatqan iken. Esirlerdin buyan asiya we dunya medeniyitige küchlük tesir körsitip kelgen Uyghurlarning medeniy döletlirining aqiwette, sopizmning qurbanigha aylinip ketkenliki méni ejeplendürdi. Gerche se'idiye sultanliqidin kéyin qeshqeriye döliti, ili sultanliqi we 33 – yili, 44 – yilliri sherqiy türkistan jumhuriyetliri qurulghan bolsimu, ömri qisqa bu jumhuriyetler Uyghurlarning shan – shöhritini eslige keltürelmidi. Men Uyghurlarning 1877 – yili xitay – manju qoshunliri teripidin mustemlikige aylan'ghanliqini tetqiq qilishtin ilgiri, Uyghurlarning axirqi qudretlik hakimiyitige xatime bergen sopizmni tetqiq qilishni muwapiq kördüm. Elwette, buningdin kéyin yene bashqa témilargha köchimen".

Fransiyilik bu tetqiqatchining pikrige asaslan'ghanda, Uyghurlar mesilisige köngül bériwatqan tetqiqatchilarning hemmisi dégüdek, Uyghurlarni chüshinishning deslepki basquchida xatalishidiken. Xitay hakimiyiti teripidin meqsetlik yazdurulghan saxta tarix nurghun kishilerni qaymuqturidiken. Uyghurlargha a'it tarixi uchurlarni dunya tarixini tetqiq qilghan meshhur tarixchilarning eserliridin köp uchratqili bolsimu, emma Uyghur tarixi toghrisidiki eserlerning chet'el tillira neshir qilin'ghan mukemmelrek sherhisi bolmighanliqi üchün, tetqiqatchilar he dégendila xitay tarixlirida teswirlen'gen bayanlargha muraji'et qilishqa mejbur qalidiken.

Xemi ependi Uyghur wetinide ziyaret élip bérish jeryanida bezi qimmetlik uchurlargha érishken bolsimu, Uyghurlargha a'it heqiqi tarixi eserlerning yighiwélin'ghanliqi we köydürüp tashlan'ghanliqi seweblik köp matériyal topliyalmighan. Uning üstige heqiqi tarixni bilidighan Uyghur ziyalilar xitay tehditi tüpeyli chet'elliklerge melumat bérelmeydiken.

Xemi ependi Uyghur milliy herikitining rehberlik orgini bolghan d u q gha tarixi eserlerni köplep neshir qilish, mumkin bolsa chet'el tillirida neshir qilish teklipini berdi hemde xitay hökümitining hazir mexsus tarix yézish goruppisi teshkillep, Uyghurlar tarixini qaytidin yézip chiqishqa bashlighanliqini, bu yasalma tarixning dunyani aldash rolini öteydighanliqini eskertip qoydi.

Pikirler (0)

Barliq pikir - bayanlarni körüsh.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet