Ху җинтавниң русийә зиярити вә русийә-хитай мунасивәтлири


2005.06.30

RUSSIA-CHINA-HU-PUTIN-53.jpg
1- Июл күни, хитай рәиси ху җинтав билән русийә президенти путин кремлин сарийида. AFP

Хитай дөләт рәиси ху җинтав 30-июн күни москваға йетип келип, рәсми дөләт зияритини башлиди. Ху җинтав русийә президенти владимир путин билән сөһбәт өткүзүп, икки мәмликәтниң көп саһәләрдики һәмкарлиқ мунасивәтлири шуниңдәк хәлқара вә район характерлиқ мунасивәтләр һәққидә пикир алмаштурди.

Русийә президенти путин билән хитай рәһбири ху җинтав русийә билән хитайниң көп йиллардин буян давамлишиватқан истратегийилик һәмкарлиқ мунасивәтлиригә юқири баһа бәргән болуп, ху җинтав өз сөзидә русийә-хитай һәмкарлиқиниң сағлам раваҗлинип, сиясий җәһәттики өзара ишәнчилириниң давамлиқ чоңқурлишиватқанлиқи шуниңдәк уларниң мунасивәтлириниң узун мәзгил муқим раваҗлинишиниң икки мәмликәт хәлқлириниң достлуқи вә икки тәрәпниң түп мәнпәәтлиригә уйғун болупла қалмастин бәлки, дуняниң тинчлиқи, муқимлиқи вә гүллиниши үчүнму пайдилиқ икәнликини тәкитлиди.

Ху җинтавниң бу қетимқи русийә зиярити хитай вә русийиниң ташқи сиясий истратегийиси шуниңдәк уларниң сода-иқтисад, юқири технологийә, енергийә вә башқа саһәлири үчүн әһмийәтлик болуп һесаблиниду. Шуңа һәр икки дөләтниң мәзкур мәсилиләрдә өзара бир-биригә еһтияҗлири мәвҗут болғанлиқтин, бу икки дөләт рәһбәрлири "21-әсирдики хәлқара тәртип бойичә бирләшмә баяннамә" дәп аталған бирләшмә баянатқа қол қойди. Мәзкур бирләшмә баяннамә әмәлийәттә русийә билән хитайниң өзара кәң даирилик мунасивәтлири, хәлқара мәсилиләр вә дуня тәртипигә болған ортақ көз қарашлири қатарлиқларни әкис әттүргән.

Сода-иқтисад вә юқири техника мунасивәтлири

Русийә билән хитай арисидики истратегийилик һәмкарлиқ мунасивәт йәнила пуқта асасқа игә әмәс …… улар һечқачан һәқиқи йосунда бирлишәлмәйду һәмдә һәқиқи иттипақдашларға айлиналмайду.

Мунасивәтлик көзәткүчиләрниң қаришичә, ху җинтавниң бу қетимқи зияритиниң муһим нуқтиси енергийә вә сода –иқтисадий саһә бойичә һәмкарлиқни техиму күчәйтиш болуп, хитай тәрәп узундин буян русийә нефитлиригә еришишни муһим күн тәртипигә қойған болғачқа, мәзкур тема икки мәмликәт рәһбәрлириниң һәр қетимлиқ учришишлириниң муһим нуқтиси болуп кәлгән. Хитай рәһбәрлири зор тиришчанлиқ көрситиш арқилиқ русийә билән хитай арисидики нефит туруба йоли дачиң –ангарский қурулушни қолға кәлтүрмәкчи болған. Бирақ, русийә буниңға қошулмай, пәқәт хитайға төмүр йол арқилиқла нефит екиспорт қилишни давамлаштурмақта. Әлвәттә, бу хитайниң еһтияҗидин хели йирақ һесаблиниду. Америкиниң бостон шәһиридә турушлуқ хитай сиясийони доктор сав чаңчиңниң ейтишичә, хитай пүтүн имканийәтлири билән туруба қурулушини пүттүрүп, өзиниң нефит мәсилисини һәл қилишни халайду.

Хәвәрләргә қариғанда йеқинда русийә японийә билән түзгән ангарсикй-находка нефит туруба қурулушини тохтитип қойған. Русийә билән хитайниң содиси бу йил 20 милярд долларға йәткән болуп, ху җинтав икки мәмликәт содисини буниңдин кейин техиму ашуридиғанлиққа вәдә берип, уни 2010-йилиға йәткәндә 80 милярд долларға йәткүзүшни билдүргән.

Һазир русийә хитайниң алақә, електрон сайманлири вә үскүнилири шуниңдәк аптомобил қатарлиқ техника мәһсулатлири үчүн муһим базарға айланған болуп, русийиму өз нөвитидә хитайға атом електир истансиси вә башқиларға керәк болған үскүниләр, авиатсийә техникиси вә башқа түрдики техника үскүнилирини чиқиришни давамлаштурмақта, әлвәттә, буниң ичидә әң муһими юқири пән техника тәләп қилидиған һәрбий қораллар техникиси болуп, русийә нөвәттә хитайға әң зор қорал-ярақ сатидиған мәмликәттур.

Аммиви мунасивәтләр

Русийә билән хитай рәһбәрлири өз учришишлирида йән икки мәмликәтниң мәдәнийәт алақилири, өзара берип-келиш, саяһәт вә башқа аммиви характерлиқ мунасивәтләрни кеңәйтишни музакирә қилған. Икки мәмликәт йәнә 2005-2008-йиллирида хитайда рус тили, русийидә хитай тилини оқутуш ишлириға ярдәм қилиш бойичә бир келишим имзалиған болуп, униңдин башқа йәнә русийидә хитай мәдәнийәт вә илим –пән мәркизи шуниңдәк хитайда русийә мәдәнийити вә илим-пән мәркизи қуруш пилани бойичә келишимгиму қол қоюшқа тәйярланған.

Шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати башлиқлири йиғини

Хитай рәиси ху җинтав русийидики зияритини ахирлаштуруп болуп, владимир путин билән биргә қазақистанниң пайтәхти астанада өткүзилидиған шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиға әза дөләтләр башлиқлириниң йиғиниға иштирак қилиду. Шаңхәй алтә дөләт тәшкилатиниң бу қетимқи йиғинида йәнә шу кона тема терроризим, бөлгүнчилик вә диний әсәбийликкә ортақ қарши туруш музакирә қилинғандин сирт йәнә иқтисадий һәмкарлиқ вә чегра һалқиған җинайәтчиликләргә ортақ қарши туруш мәсилилириму музакирә қилинидикән. Сав һаңчиңниң ейтишичә, хитайниң русийә вә оттура асия мәмликәтлири билән болған мунасивәтлирини күчәйтиштики сәвәб икки истратегийилик мәқсәт асасиға игә болуп, бири енергийигә игә болуш, йәнә бири уйғурларниң мустәқиллиқ һәрикәтлиригә зәрбә бериш.

Ху җинтавниң зияритиниң арқа көрүниши

CORREX_RUSSIA_CHINA_HU_J_65.jpg
Хитай рәиси ху җинтав 30-июн русийиниң пайтәхти москвадики айродромда. AFP

Ху җинтавниң бу қетимқи русийә зиярити украинийә, грузийә вә қирғизистандики демократик инқилаблар нәтиҗисидә, бу җайларда ғәрбпәрәс һөкүмәтләрниң шәкиллинишидәк муһим бир өзгиришкә тоғра кәлди. Бир қисим көзәткүчиләрниң қаришичә, оттура асиядики қирғизистанда йүз бәргән өктичиләр һәрикити нәтиҗисидә әсқәр ақайевниң йиқилиши хитайға күчлүк тәсир көрсәткән. Хитай өзбекистанниң әндиҗан шәһиридә йүз бәргән аммиви һәрикәтләргиму диққәт қилған болуп, у ислам керимофниң барлиқ бастуруш һәрикәтлирини қәтий қоллайдиғанлиқини билдүргән иди.

Оттура асияда йүз бәргән бу хил демократик өзгиришләр шуниңдәк хәлқниң демократик тәләплириниң күнсайин күчийишигә нисбәтән русийә билән хитайниң мәйдани бирдәк болуп, уларниң нәзиридә оттура асияда демократийиниң әмәлгә ешиши америка башлиқ ғәрбниң мәзкур райондики тәсир күчини ашуруп, русийә билән хитайниң мәнпәәтлирини чәкләйду. Шуңа хитай билән русийә америка вә явропа иттипақиниң әндиҗандики вәқәни тәкшүрүш һәққидә керимофни тәнқид қилишиға қарши позитсийидә болған иди.

Шуңа көзәткүчиләрниң тәһлил қилишичә, ху җинтав билән путинниң учришиши америкиниң оттура асия вә башқа сабиқ совет иттипақи җунһурийәтлиридики тәсир күчигә тақабил туруш болуп һесаплинидикән. "Бирақ" дәйду- хитай сиясийони сав чаңчиң " русийә билән хитай арисидики истратегийилик һәмкарлиқ мунасивәт йәнила пуқта асасқа игә әмәс болуп, русийә билән хитай сиясий вә җәмийәт түзүлмисиниң охшаш болмиғанлиқи, униң үстигә йәнә бу икки дөләтниң истратегийилик мәнпәәтлириниң чоңқур тоқунушқа игә икәнлики түпәйлидин улар һечқачан һәқиқи йосунда бирлишәлмәйду һәмдә һәқиқи иттипақдашларға айлиналмайду". (Үмидвар)

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.